Υγιεινή και ασφάλεια της εργασίας

Γράφει ο Γιώργος Κολλιάς

Δύο εκατομμύρια τριακόσιες χιλιάδες θύματα πληρώνει η παγκόσμια εργατική τάξη κάθε χρόνο για τα υπερκέρδη του καπιταλισμού, σύμφωνα με τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας, είτε από εργατικά ατυχήματα είτε από επαγγελματικές ασθένειες. Το ζήτημα της υγιεινής και της ασφάλειας της εργατικής τάξης στον χώρο εργασίας αποτελεί σημαντικό επίδικο της ταξικής πάλης, διότι χωρίς αυτό η τάξη δεν μπορεί να πατήσει στα πόδια της για να διεκδικήσει το οτιδήποτε.

Παρά το γεγονός ότι η ταξική αντιπαράθεση κυρίως στον ανεπτυγμένο καπιταλισμό τους τελευταίους δύο αιώνες έχει να επιδείξει σημαντικές κατακτήσεις για τον περιορισμό και τον έλεγχο των εργατικών ατυχημάτων και των επαγγελματικών ασθενειών, με την εισαγωγή ασφαλέστερων τεχνικών παραγωγής και την ασφάλιση κατά των επαγγελματικών κινδύνων, οι επιβλαβείς παράγοντες για την υγεία των εργαζομένων είναι ευρέως διαδεδομένοι και απειλούν καθημερινά την υγεία εκατομμυρίων εργαζομένων. Και αυτό γιατί συχνά η καινοτομία και ο τεχνολογικός εκσυγχρονισμός δεν συνοδεύονται από νέα μέτρα προστασίας των εργαζομένων.

Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (ΔΟΕ) εκτιμά ότι τα τελευταία 20 χρόνια σημειώθηκε μια τεράστια εισαγωγή νέων χημικών ουσιών στους εργασιακούς χώρους χωρίς να έχουν προηγουμένως ελεγχθεί οι επιπτώσεις τους στην υγεία. Από την άλλη, καινοτόμα υλικά -όπως είναι τα νάνο-υλικά- αποτελούν νέες προκλήσεις για την υγεία των εργαζομένων. Στους νέους επαγγελματικούς κινδύνους περιλαμβάνονται, επίσης, η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία, το στρες, οι υψηλές ψυχολογικές και πνευματικές απαιτήσεις και   τα μυοσκελετικά προβλήματα (ΙΝΕ/ΓΣΕΕ).

Η οικονομική συγκυρία των τελευταίων χρόνων έχει πολλές αρνητικές διακυμάνσεις, με αποτέλεσμα ο τομέας της υγιεινής και της ασφάλειας να δεχθεί ισχυρά πλήγματα μέσω της αποδιάρθρωσης των εργασιακών σχέσεων. Η απορρύθμιση στην αγορά εργασίας πήρε μεγάλες διαστάσεις, ειδικά από το 2010 και έπειτα, όταν και διαμόρφωσε ένα γενικευμένο καθεστώς εργασιακής ανασφάλειας. Συνέπεια αυτού ήταν ο εργαζόμενος να επικεντρώνεται αποκλειστικά στο κυνήγι της αναζήτησης μιας θέσης εργασίας αδιαφορώντας για το περιεχόμενο της εργασιακής του σχέσης.

Από την άλλη, οι επιχειρήσεις, εκμεταλλευόμενες την ευάλωτη θέση  του εργαζόμενου, έχουν υποβαθμίσει σε μεγάλο βαθμό την παράμετρο των συνθηκών εργασίας και της υγείας των εργαζομένων, αφού στην πλειονότητά τους αντιμετωπίζουν την υγιεινή και την ασφάλεια ως κόστος και όχι ως επένδυση. Αυτό επιδρά ανασταλτικά στην αποφυγή και στην πρόληψη των ατυχημάτων, στη μη τήρηση των προβλεπόμενων από τον νόμο διαδικασιών ώστε ο εργαζόμενος να εργάζεται σε ένα ασφαλές περιβάλλον από την άποψη των ενδεχόμενων κινδύνων στον χώρο εργασίας, αλλά και σε ένα αναβαθμισμένο ποιοτικά περιβάλλον συνθηκών εργασίας από την άποψη των όρων απασχόλησης και αμοιβής.

Ειδικότερα η αναδιοργάνωση των ταξικών σχέσεων με τη διεύρυνση κάθε μορφής ευελιξίας ανέτρεψε τον μεταπολεμικό κοινωνικό συσχετισμό δύναμης υπέρ του κεφαλαίου μεταθέτοντας όλο το βάρος στη μισθωτή εργασία. Στην Ελλάδα, όπου η αστική εξουσία από το 2010 και έπειτα -εφαρμόζοντας το δόγμα του σοκ- διεύρυνε σε ευρεία κλίμακα την κάθε μορφής ευελιξία των εργασιακών σχέσεων, αυξήθηκαν κατακόρυφα το στρες και οι παθήσεις που συνδέονται μ’ αυτό, καθώς και κάθε είδους μυοσκελετικά προβλήματα. Σε ολόκληρους κλάδους  όπου η εργοδοτική αυθαιρεσία οργιάζει πάνω στο έδαφος ενός διαλυμένου εργατικού δικαίου, αυξάνει κατακόρυφα την πίεση καθιστώντας την εργατική πλευρά ευάλωτη σε στρεσογόνες συνθήκες εργασίας, επιρρεπή σε εργατικά ατυχήματα και παθήσεις που συνδέονται με το εργασιακό περιβάλλον.

Τα μνημόνια στην Ελλάδα, παρά την κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας και τη μεγάλη αύξηση της ανεργίας, μείωσαν τα μέτρα προστασίας αυξάνοντας ταυτόχρονα τις στρεσογόνες καταστάσεις για τον εργαζόμενο, με αποτέλεσμα την αυξητική τάση στον αριθμό των εργατικών ατυχημάτων από το 2014 και μετά (Διάγραμμα 1). Τα ελλιπή Μέσα Ατομικής Προστασίας (ΜΑΠ), η ελλιπής οργάνωση και στελέχωση μηχανισμών ελέγχου του κράτους όπως του Σώματος Επιθεωρητών Εργασίας (ΣΕΠΕ), επιδεινώνουν την ήδη κακή κατάσταση που επικρατεί στον χώρο της υγιεινής και της ασφάλειας.

Γενικά μπορούμε να ξεχωρίσουμε τους παράγοντες που επιδρούν στην υγεία των εργαζομένων σε παράγοντες που συνδέονται με τα συστημικά χαρακτηριστικά όσο και σε παράγοντες που συνδέονται με τα ατομικά χαρακτηριστικά των συντελεστών της παραγωγής. Αυτοί οι παράγοντες σχετίζονται με τον κλάδο και το είδος της παραγωγικής δραστηριότητας, τις τεχνικές δυνατότητες της παραγωγής, το οικονομικό κλίμα και το κλίμα των συλλογικών διαπραγματεύσεων, τις σχέσεις εργασίας και απασχόλησης, το σύστημα διοίκησης των επιχειρήσεων, το σύστημα αμοιβής της εργασίας, την εκπαίδευση και την κουλτούρα αναφορικά με τους επαγγελματικούς κινδύνους (ΙΝΕ/ΓΣΕΕ). Τα διαθέσιμα στοιχεία για τα εργατικά ατυχήματα δεν απεικονίζουν την πραγματική κατάσταση, καθώς πολλά ατυχήματα δεν δηλώνονται, οι έλεγχοι των αρμόδιων εποπτικών αρχών είναι πλημμελείς λόγω της μεγάλης έλλειψης προσωπικού ή και της αδυναμίας ακόμη μιας συστηματικής καταγραφής από τις αρμόδιες αρχές.

Σύμφωνα με έρευνα του ΙΝΕ, η απασχόληση στους κλάδους των κατασκευών, της γεωργίας και των μεταφορών θεωρείται ότι εγκυμονεί υψηλότερους κινδύνους (κατά 1,6 με 1,7 φορές) από ό,τι η απασχόληση συνολικά, και ακόμη πιο υψηλούς (8 με 9 φορές) εάν συγκριθεί με την αντίστοιχη άποψη αυτών που εργάζονται στον τομέα της εκπαίδευσης.

Έως τώρα ο έλεγχος από τους αρμόδιους φορείς τήρησης των κανόνων υγιεινής και ασφάλειας έχει συνήθως τυπικό χαρακτήρα. Υπάρχει μεγάλη έλλειψη ειδικευμένου προσωπικού τόσο σε τεχνικούς ασφαλείας όσο και σε γιατρούς εργασίας, αλλά και στα τεχνικά μέσα για την εφαρμογή μέτρων επαγγελματικού κινδύνου. Ο ρόλος των επιτροπών υγιεινής και ασφάλειας έχει ατονήσει, ενώ αυτές δεν είναι αρκετά διαδομένες. Το νομικό καθεστώς δεν επιτρέπει την ταχεία απονομή της δικαιοσύνης στις περιπτώσεις που παραβιάζεται η νομοθεσία τήρησης των κανόνων υγιεινής και ασφάλειας, με αποτέλεσμα αυτό να δρα ανασταλτικά στη διάθεση των ίδιων των εργαζομένων για προσφυγή στη δικαιοσύνη. Υπάρχει έλλειψη ενημέρωσης των εργαζομένων σε θέματα υγιεινής και ασφάλειας, με αποτέλεσμα να είναι μεγάλο το ποσοστό που γνωρίζει ελάχιστα για το θέμα. Πολλές φορές η ενημέρωση είναι προφορική, με δική τους πρωτοβουλία και όχι μέσω γραπτών οδηγιών.

Οι εργαζόμενοι που απασχολούνται με μορφές ευέλικτης απασχόλησης, εκτίθενται περισσότερο σε επαγγελματικούς κινδύνους, σε σχέση με τους εργαζόμενους που έχουν σταθερή σχέση εργασίας, αυξάνοντας την πιθανότητα εργατικού ατυχήματος ή επαγγελματικής ασθένειας. Η εντατικοποίηση της εργασίας, σε συνδυασμό με την απειλή της απόλυσης, αυξάνουν σε μεγάλο βαθμό την ανασφάλεια και μειώνουν στο ελάχιστο τη διάθεση των εργαζομένων για τήρηση των κανόνων ασφαλείας (ΙΝΕ/ΓΣΕΕ).

Αντί επιλόγου

Το εργασιακό περιβάλλον αποτελεί για τους εργαζόμενους -εκτός από χώρο όπου δραστηριοποιούνται και συμμετέχουν στο παραγωγικό γίγνεσθαι- και χώρο που επηρεάζει σε σημαντικό βαθμό την υγιεινή και την ασφάλειά τους. Η τελειοποίηση των μεθόδων οργάνωσης της παραγωγής, η βελτίωση των δεξιοτήτων των εργαζομένων και η γενική άνοδος -μέσα στον χρόνο- του μορφωτικού τους επιπέδου αποτελούσαν τα εργαλεία αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας, η οποία ωθούσε σε οικονομική ανάπτυξη τις ανεπτυγμένες χώρες στην Ευρώπη και στον κόσμο. Αυτή η διαδικασία είναι το αποτέλεσμα καταρχήν της διαμόρφωσης του κοινωνικού συσχετισμού στους χώρους εργασίας και στην αγορά εργασίας και συνεπώς οι όροι κάτω από τους οποίους αυτή συντελείται δεν είναι δεδομένοι. Κάτω από αυτή την οπτική, οι συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας των εργαζομένων μεταβάλλονται ανάλογα με τη δυναμική που διαμορφώνει ο κοινωνικός συσχετισμός. Σήμερα σε συνθήκες μεγάλης ύφεσης και οικονομικής κρίσης μετά και το 2009, σε διεθνές ευρωπαϊκό αλλά και ελληνικό επίπεδο με την υλοποίηση των μνημονιακών πολιτικών, η εργατική πλευρά χάνει μια σειρά θεμελιώδη δικαιώματα και κατακτήσεις, με συνέπεια να επηρεάζεται αρνητικά όλο το θεσμικό πλαίσιο της υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας, αλλά και οι όροι αξιοποίησής του, προκειμένου να προλαμβάνονται ή και να αντιμετωπίζονται οι επαγγελματικές ασθένειες, να μειώνονται οι επαγγελματικοί κίνδυνοι και τα εργατικά ατυχήματα.

Εάν λάβει κανείς υπόψη και το γεγονός, ότι ακόμη και πριν από την εμφάνιση της κρίσης που διανύει η ελληνική Οικονομία, η πλημμελής τήρηση της νομοθεσίας ήταν μια πρακτική που στηριζόταν στην αντίληψη ότι η εφαρμογή και τήρηση των κανόνων υγιεινής και ασφάλειας είναι κόστος για την επιχείρηση και όχι κέρδος, μπορεί να αναλογιστεί σε συνθήκες κρίσης πόσο δύσκολη είναι η κατάσταση σε σχέση με την εφαρμογή του θεσμικού πλαισίου, αλλά και με τη βούληση του αστικού κράτους για την ενίσχυσή του.

Η αλλαγή του τρόπου υποδείγματος της καπιταλιστικής διαχείρισης, ως αποτέλεσμα του κοινωνικού συσχετισμού που διαμόρφωσε ο ταξικός ανταγωνισμός, επιδείνωσε τους όρους υγιεινής και ασφάλειας των εργαζομένων. Η υγιεινή και ασφάλεια της εργασίας αποτελεί σημαντικό πεδίο παρέμβασης των δυνάμεων της αριστεράς, προκειμένου αυτή να χτίσει σχέσεις εκπροσώπησης με τη μισθωτή εργασία και να οικοδομηθούν ευρύτερα μέτωπα που θα ενιαιοποιούν τη δράση της εργατικής τάξης.

Πηγή: ΣΕΠΕ 2017


* Το άρθρο είναι δημοσιευμένο στο φύλλο 2 της εφημερίδας «Η Κόκκινη», καλοκαίρι 2019.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s