ΕΙΝΑΙ ΠΟΤΕ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΣΤΕΚΕΙΣ ΟΥΔΕΤΕΡΟΣ ΟΤΑΝ ΟΙ ΚΑΤΑΠΙΕΣΜΕΝΟΙ ΠΑΙΡΝΟΥΝ ΤΑ ΟΠΛΑ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΚΑΤΑΠΙΕΣΤΕΣ ΤΟΥΣ;

Η ξεχασμένη Αλγερινή Επανάσταση και η διαμάχη Καμύ και Σαρτρ

(Σχόλιο με αφορμή την προβολή της ταινίας «ΜΑΚΡΙΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ», το Σαββατόβραδο στην ΕΡΤ – 2. Η ταινία είναι βασισμένη σε έργο του Καμύ με αναφορά στον πόλεμο της Αλγερίας)

Γράφει ο Χάρης Παπαδόπουλος

«Οι πιο καυτές θέσεις στην κόλαση είναι κρατημένες γι’ αυτούς που, σε καιρούς μεγάλης ηθικής κρίσης, διατηρούν ουδέτερη στάση«

(Δάντης)

Το Σάββατο 31 Αυγούστου και στις 10 το βράδυ η ΕΡΤ-2 προβάλλει την ταινία «Μακριά από τους ανθρώπους», βασισμένη στο έργο του Καμύ «Φιλοξενία». Αφηγείται μια δραματική ιστορία με φόντο την Αλγερινή Επανάσταση, που μόλις έχει ξεκινήσει ενάντια στους Γάλλους αποικιοκράτες. Στην ταινία ένας Ευρωπαίος δάσκαλος, ο οποίος ζει στην Αλγερία διδάσκοντας σε ένα μικρό χωριό, υποχρεώνεται από την αστυνομία να συνοδέψει στην κοντινότερη πόλη έναν Άραβα υπόδικο για φόνο προκειμένου να δικαστεί.

Η ταινία αναπαράγει καλλιτεχνικά τις απόψεις του συγγραφέα Αλμπέρ Καμύ περί σταδιακής και ειρηνικής αλλαγής της κοινωνίας μέσω μιας στάσης ήρεμης ενατένισης των κοινωνικών συγκρούσεων και αποφυγής της εμπλοκής στον κύκλο της βίας. Μάλιστα, ένας εκ των συντελεστών της ταινίας, ο πρωταγωνιστής Βίγκο Μόρτενσεν, σε συνεντεύξεις του, μεταξύ των οποίων και στο ελληνικό κινηματογραφικό περιοδικό FLIX, παίρνει θέση με θόρυβο υπέρ του υπαρξιστή συγγραφέα. Ο Μόρτενσεν, όχι μόνο ενστερνίζεται το κήρυγμα του Καμύ, αλλά επιτίθεται ευθέως και στις κριτικές που είχαν γίνει στις απόψεις του από τα αριστερά τον καιρό του πολέμου της Αλγερίας, ιδιαίτερα από τον φιλόσοφο Ζαν Πωλ Σαρτρ και το περιοδικό «Μοντέρνοι Καιροί».

Παραθέτουμε τα λόγια του Αμερικανού ηθοποιού επί λέξει:

«Το πάθος κι ο θυμός είναι επικίνδυνα συναισθήματα. Με ψυχραιμία και υπομονή, όταν βλέπεις μια αδικία, οφείλεις να μιλήσεις, χωρίς να φοβάσαι να κάνεις εχθρούς, ή ν’ αποζητάς να κάνεις φίλους. Αυτό ακριβώς έκανε κι ο Αλμπέρ Καμί όταν δεχόταν επιθέσεις από την αριστερά, από τον Σαρτρ κι άλλους πρώην συνοδοιπόρους του. Διατήρησε την ειλικρίνειά του και μίλησε μέσα από τη δουλειά του. Δεν υπάρχει χειρότερο πράγμα από το να κάνεις «επανάσταση», με τον εγωισμό σου για σημαία«.

Ώστε λοιπόν στον αιματηρότατο πόλεμο της Αλγερίας, που κόστισε τόσες εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπινες ζωές μέχρι να ξεκουμπιστούν οι αποικιοκράτες από τη χώρα, στον πόλεμο όπου διαπράχτηκαν ανήκουστα εγκλήματα κατά του άμαχου αραβικού πληθυσμού από τους «πολιτισμένους» Γάλλους, στον πόλεμο που όλη η χώρα κάηκε ξανά και ξανά από τις βόμβες ναπάλμ, σ΄ αυτόν τον πόλεμο λοιπόν το να μιλήσεις ενάντια στην αδικία… σε έφερνε σε θέση να δεχτείς επιθέσεις από τα αριστερά; Και μάλιστα από τον Σαρτρ, που -μαζί με τη σύντροφό του Σιμόν ντε Μπωβουάρ- είχαν γίνει σύμβολα της πάλης για τη νίκη του αλγερινού λαού ενάντια στην αποικιοκρατική Γαλλία;

Είναι δυνατόν να αντιμάχεσαι την αδικία και αντί να σε κάνουν εχθρό τους οι αδικούντες και κρατούντες, αντί να σε στοχοποιούν οι αντιδραστικοί και οι φασίστες, να καταλήγεις να σε αντιπαλεύονται οι πολέμιοι της αδικίας; Κάτι σαν να μην στέκει καλά στον συλλογισμό του πολύ καλού και αξιαγάπητου -κατά τα άλλα- ηθοποιού.

Οι απόψεις του Αλμπέρ Καμύ που αποδίδονται στην ταινία μας και εκθειάζονται από τον πρωταγωνιστή της, ήταν παλιότερες της Αλγερινής Επανάστασης που ξεκίνησε το 1954. Ο συγγραφέας τους τις ανέπτυξε στο φιλοσοφικό δοκίμιό του «ο Επαναστατημένος Άνθρωπος«, ήδη από το 1951. Εκεί αναπτύσσεται η θεωρία πως κάθε πολιτική δράση ενάντια στην αδικία και την εκμετάλλευση οδηγεί τελικά στο έγκλημα και την αυθαιρεσία. Ιδιαίτερα μάλιστα αποκηρύσσεται εκείνη η δράση που οδηγεί σε ευθεία αντιπαράθεση με τους καταπιεστές, η εκτεταμένη κοινωνική σύγκρουση και η βία. «Ο σκλάβος ξεκινά ζητώντας δικαιοσύνη και καταλήγει να περιμένει να φορέσει ένα στέμμα» αποφαίνεται ο Καμύ. Απέναντι στην κοινωνική πάλη για απελευθέρωση από την εκμετάλλευση, ο συγγραφέας αντιπροτείνει την αταραξία ως προσωπική στάση και την προσπάθεια για αλληλοσεβασμό και ανοχή.

Με το που κυκλοφόρησε το βιβλίο στη Γαλλία, ο Καμύ δέχτηκε σκληρή κριτική από τον ως τότε στενό φίλο του Ζαν Πωλ Σαρτρ. Οι πιο εκτεταμένες πολεμικές ενάντια στις απόψεις του Καμύ κυκλοφόρησαν στο περιοδικό «Μοντέρνοι Καιροί», που απηχούσε τις απόψεις του Σαρτρ και του Μερλό Ποντί. Ήταν η εποχή της πιο επιθετικής και βάρβαρης εμπλοκής της Γαλλίας στον αποικιοκρατικό πόλεμο του Βιετνάμ, ένα τρομερό σφαγείο στο οποίο η γαλλική αριστερά, στο σύνολό της σχεδόν, δεν είχε τολμήσει να ψελλίσει μια διαμαρτυρία. Μάλιστα, το Κομμουνιστικό και το Σοσιαλιστικό Κόμμα συμμετείχαν στην πρώτη μεταπολεμική γαλλική κυβέρνηση, που ξεκίνησε τους μαζικούς βομβαρδισμούς στο Βιετνάμ. Έτσι, οι σταλινικοί της Γαλλίας βομβάρδιζαν και δολοφονούσαν τους κομματικούς τους συντρόφους του Κ.Κ. Βιετνάμ, χωρίς αιδώ και τύψεις.

Τιμητικές εξαιρέσεις ο χώρος της επαναστατικής αριστεράς, με πιο σημαντική ομάδα τους τροτσκιστές, και φωτεινές προσωπικότητες όπως ο Σαρτρ και η Μπωβουάρ, που τόλμησαν και κατήγγειλαν τον επιθετικό πόλεμο του γαλλικού ιμπεριαλισμού στην Ινδοκίνα. Σ΄ αυτό το πλαίσιο κυκλοφόρησε το βιβλίο του Καμύ, που έντυνε με ζωηρά χρώματα και φιλοσοφικά πλουμίδια την αποστράτευση από τις κοινωνικές διαμάχες. Επειδή, σύμφωνα με τον συγγραφέα, όταν αντιστρατεύεσαι την αδικία καταλήγεις να την αναπαράγεις. Οι επαναστάτες ηττώνται όταν ακριβώς καταφέρνουν να καταλάβουν την εξουσία.

Φυσικά, οι απόψεις του Καμύ κέρδισαν ενθουσιώδη δημοσιότητα και του απέφεραν μετά από λίγα χρόνια το βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας. Αντίθετα, όσοι και όσες παρέμειναν με πίστη στις «πεπαλαιωμένες» απόψεις της ταξικής πάλης στοχοποιήθηκαν από το σύστημα και τους φασίστες. Ανάμεσά τους και ο ίδιος ο Σαρτρ, που οι φασίστες της OAS τού ανατίναξαν το σπίτι. Ακριβώς την ίδια χρονιά που στον Καμύ αποδιδόταν το Νόμπελ.

Βέβαια, ο ίδιος ο Καμύ ποτέ του δεν «πέρασε απέναντι». Δεν έγινε ποτέ ένας από τους διανοητές που έκαναν λάστιχο τη συνείδησή τους φορτώνοντας τις κύριες ευθύνες στα θύματα της καταπίεσης αντί για τους θύτες. Ο Καμύ ποτέ του δεν πήρε τον κατήφορο που διάλεξαν μια γενιά αργότερα οι «νέοι φιλόσοφοι», μια ομάδα αναιδών και κακομαθημένων νέων διανοουμένων που από τον μαοϊσμό πέρασαν κατευθείαν στη λατρεία του ΝΑΤΟ και μεταμορφώθηκαν στους πλέον έξαλλους ζηλωτές του αντικομμουνισμού.

Όμως, μέσα στην πιο λυσσαλέα εκστρατεία του γαλλικού κράτους για συντριβή του αλγερινού αντάρτικου το 1956, όταν τα αραβικά χωριά γινόταν παρανάλωμα του πυρός και οι λευκοί Γάλλοι άποικοι απαιτούσαν να τρέξει κι άλλο αίμα, το 1956, όταν ελάχιστοι άνθρωποι στη Γαλλία τολμούσαν έστω να αναφέρουν αυτά τα εγκλήματα και να πάνε κόντρα στον εθνικό κορμό, ο Καμύ επέμενε να μην επιλέγει στρατόπεδο και να κάνει εκκλήσεις για «ανακωχή». Μοιάζει να γράφτηκε για τέτοιους ανθρώπους η βιβλική ρήση της Αποκάλυψης: «Μακάρι να ήσουν κρύος ή ζεστός! Επειδή όμως δεν είσαι ούτε κρύος ούτε ζεστός αλλά χλιαρός, γι’ αυτό θα σε εξεμέσω από το στόμα μου«.

Οι εξαιρετικά μειοψηφικές ιδέες της αλληλεγγύης και του διεθνισμού στη Γαλλία του ’50, βρήκαν τελικά τον δρόμο για αρκετά πλατύτερα ακροατήρια. Οι άνθρωποι και οι μικροσκοπικές οργανώσεις που στάθηκαν σταθεροί στα πέτρινα χρόνια, τα «γκρουπούσκουλα», όπως τα αποκαλούσαν περιφρονητικά τότε, κατάφεραν να γίνουν ένα επίφοβο για το σύστημα ρεύμα μια δεκαετία αργότερα, τον Μάη του 1968.

Στην εικόνα μια μαχήτρια του αλγερινού αντάρτικου στρατού, η Τζαμίλα Μπουχιρέντ, έχει συλληφθεί από τους αποικιοκράτες και μόλις οδηγηθεί στον Γάλλο ανακριτή. Σήμερα, εξηνταπέντε χρόνια μετά, η Τζαμίλα, παρά τα χρόνια της, συνεχίζει ακαταπόνητη να δίνει με πάθος το παρών στις εργατικές διαδηλώσεις στην Αλγερία, ενάντια στο αυταρχικό καθεστώς Μπουντεφλίκα.

Οι ιδέες που ανέλαβε να υπηρετήσει ο Καμύ έτυχαν πολύ πλατύτερης αποδοχής και απεριόριστης φήμης. Αλλά ισχύει και πάλι εδώ το απόφθεγμα που άρεσε τόσο στον Λένιν να επαναλαμβάνει:

«Οι ιδέες που έχουν πεθάνει, είναι αυτές που εμφανίζονται με κομψότητα, χωρίς ίχνος δριμύτητας ή τόλμης. Είναι νεκρές, γιατί χαίρουν γενικής καθημερινής κυκλοφορίας μέσα στην κοινωνία, αποτελούν μέρος των ιδεολογικών αποσκευών του ατέλειωτου στρατού των μικρόψυχων διανοούμενων.

Οι ρωμαλέες ιδέες είναι αυτές που σοκάρουν και σκανδαλίζουν, που ξεσηκώνουν αγανάκτηση, θυμό, εχθρότητα σε κάποιους, αλλά ενθουσιασμό σε κάποιους άλλους».     

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s