Ισλάμ και Αριστερά: Βαδίζουμε χώρια, χτυπάμε –μερικές φορές- μαζί

Γράφει ο Χάρης Παπαδόπουλος

{Το παρακάτω κείμενο δημοσιεύτηκε πρώτη φορά πριν 24 χρόνια, τον Μάη του 1999, στο 5^ο φύλλο της μηνιάτικης επαναστατικής εφημερίδας «Διεθνιστής Εργάτης» επιχειρώντας να απαντήσει στο ερώτημα του ποια τακτική πρέπει να ακολουθήσει η Επαναστατική Αριστερά στις αραβικές χώρες απέναντι στις ισλαμικές οργανώσεις γενικότερα. Και απέναντι στην παλαιστινιακή Χαμάς πιο συγκεκριμένα.

Κάποια πράγματα έχουν αλλάξει από τότε. Το πιο σημαντικό γεγονός που μεσολάβησε ήταν το ντόμινο των εργατικών εξεγέρσεων σε μια σειρά αραβικές χώρες το 2011, που έμεινε γνωστό ως «αραβική άνοιξη».

Θεωρούμε, όμως, πως το κείμενο διατηρεί την αξία του ως σήμερα για τον πολιτικό προσανατολισμό των επαναστατ(ρι)ών. Γι’ αυτό και το ανεβάζουμε στην ιστοσελίδα της «Κόκκινης».}

Φταίνε οι ισλαμιστές για το ότι δεν υπάρχει ειρήνη στη Μέση Ανατολή;

Θα ήταν η μεγαλύτερη υποκρισία για την Αριστερά να δεχτεί πως «οι επιθέσεις της Χαμάς στραγγαλίζουν την ειρήνη», όπως γράφουν συστηματικά οι αστικές εφημερίδες (Νέα, Βήμα, Καθημερινή κλπ.) ή πως, έστω, τόσο το κράτος του Ισραήλ όσο και οι μουσουλμάνοι εξτρεμιστές είναι το ίδιο υπεύθυνοι για τον κύκλο του αίματος στην Παλαιστίνη και όλη τη Μέση Ανατολή.

Πίσω από τους «κακούς ισλαμιστές», που ξεπηδάνε αναπάντεχα από το σκοτάδι κρατώντας ένα μασούρι δυναμίτη στο χέρι, κρύβεται η απόλυτη εξαθλίωση των αραβικών μαζών, η απελπισία τους πως η μοίρα τους μπορεί να αλλάξει και, πάνω από όλα, το μίσος τους ενάντια στους εκμεταλλευτές και καταπιεστές τους. Οι «άπιστοι», που πρέπει να πεθάνουν, είναι πρώτοι από όλους οι ιμπεριαλιστές και οι σιωνιστές και μαζί τους όλες οι αραβικές κυβερνήσεις, που καταπιέζουν ασφυκτικά τον λαό.

Όμως τι κρύβεται πίσω από τον πρόεδρο Μπους και το Ισραήλ που, μαζί με τους πιο αιματοβαμμένους ηγέτες των αραβικών χωρών οργανώνουν μια «Αντιτρομοκρατική Διεθνή» ενάντια στους φονταμενταλιστές; Ας δώσουμε τον λόγο σε έναν Αμερικανό υψηλό αξιωματούχο για να εκφράσει, με το δικό του λεξιλόγιο, τους στόχους τους:

«Αυτό που συγκράτησε ο αμερικανικός λαός από τον πόλεμο του Περσικού είναι πως συμφέρει περισσότερο να κλωτσάς τους Μεσανατολίτες αραπάδες στον κώλο, παρά να πληρώνεις υψηλότερες τιμές για το πετρέλαιο»[1].

Η αμερικανική κυβέρνηση για ένα τρόπαιο παλεύει: να κρατήσει όσο γίνεται χαμηλότερη την τιμή του πετρελαίου. Μαζί της σέρνει στον χορό τον χωροφύλακά της, το Ισραήλ και όλες τις αραβικές κυβερνήσεις. Κοινός τους στόχος: «Ειρήνη που δεν θα ανατρέπει τη σημερινή κατάσταση πραγμάτων». Με άλλα λόγια, σταθερή ροή πετρελαίου προς τη Δύση, στις χαμηλότερες κατά το δυνατόν τιμές[2].    

Αυτή η ειρήνη, που τμήμα της είναι η προδοτική συμφωνία του Αραφάτ με τους Ισραηλινούς, έχει γίνει το σύμβολο του μίσους για τις αραβικές μάζες. Τα εκατομμύρια των προλεταρίων και των ανέργων στο Κάιρο, τη Ραμπάτ και τη Γάζα καταλαβαίνουν πως η ΕΙΡΗΝΗ ΤΟΥ ΦΤΗΝΟΥ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ είναι η ισόβια καταδίκη τους στην ολοκληρωτική φτώχεια. Και ο «ισλαμικός εξτρεμισμός» είναι η κραυγή της αγανάκτησής τους.

Αλλά ο ισλαμισμός δεν είναι απειλή για την Αριστερά;

Αν αύριο το πρωί γινόταν ένα θαύμα και εξαφανίζονταν από το πρόσωπο της γης όλοι οι «μουσουλμάνοι φονταμενταλιστές», οι συνθήκες ζωής των ανθρώπων στις αραβικές χώρες δεν θα άλλαζαν στο παραμικρό. Οι υπερπολυτελείς βίλες των πλουσίων θα συνέχιζαν να ορθώνονται ακριβώς απέναντι από τις καλύβες με χαρτόνι και λαμαρίνα. Και η αραβική Αριστερά θα είχε πάλι μπροστά της το ίδιο πρόβλημα: Πώς να μιλήσει για τον σοσιαλισμό και τον πρωτοπόρο ρόλο της εργατικής τάξης σε ανθρώπους που δεν έχουν δει ποτέ στη ζωή τους με ποιον τρόπο λειτουργεί ένα συνδικάτο, διότι στις αραβικές χώρες δεν υπάρχουν και δεν υπήρξαν ποτέ συνδικάτα[3]. Οι φτωχοί Άραβες γνωρίζουν πως μπορούν να μαζευτούν και να επικοινωνήσουν μεταξύ τους σχετικά ελεύθερα μόνο στο τζαμί και στο παζάρι. Και μερικοί από τους πιο νέους στο αμφιθέατρο του πανεπιστημίου.

Τα χρόνια ανάμεσα στο 1967 ως το 1973 ήταν η περίοδος αλματώδους ανάπτυξης της αραβικής Αριστεράς. Αμέσως μετά την πανωλεθρία στον αραβοϊσραηλινό «πόλεμο των έξι ημερών» και μέσα στο κύμα της παγκόσμιας έκρηξης του 1968, πολλές χιλιάδες νέοι αγωνιστές, κύρια φοιτητές, οργανώθηκαν στην άκρα αριστερά. Όμως, αντί να σταλούν από τις οργανώσεις τους για να προτείνουν στην εργατική τάξη να φτιάξει τις οργανώσεις της και τα σωματεία της, χρησιμοποιήθηκαν για τη στήριξη δήθεν «προοδευτικών» καθεστώτων (Νάσερ, Νουμέϊρι, Άσαντ, Σαντάμ Χουσεΐν), που έψαχναν προσωρινό καταφύγιο στο σοβιετικό στρατόπεδο. Για δεκαετίες η Αριστερά σε πολλές αραβικές χώρες, έχει χαραχτεί –μπροστά στα μάτια των μαζών- με το σημάδι του συνεργάτη των πιο μισητών δικτατοριών. Πρωταθλήτριες σε αυτά τα πολιτικά αυτογκόλ ήταν οι σταλινικές οργανώσεις της Αριστεράς. Όμως, τον ολισθηρό δρόμο της άκριτης στήριξης αυταρχικών, δήθεν αντιιμπεριαλιστικών καθεστώτων, δεν τον απέφυγαν κάποιες φορές ούτε και οι επαναστατικές οργανώσεις της 4^ης Διεθνούς.      

Στην Αλγερία από το 1976 ως το 1980, για παράδειγμα, οι τροτσκιστές φοιτητές έφευγαν κατά εκατοντάδες στην ύπαιθρο, για να προπαγανδίσουν την αγροτική μεταρρύθμιση του «σοσιαλιστή» προέδρου Μπουμεντιέν. Εξαιτίας αυτής της μεταρρύθμισης 6.000.000 κατεστραμμένοι αγρότες αναγκάστηκαν να έρθουν στις πόλεις ψάχνοντας απελπισμένα για δουλειά και στέγη. Οι μόνοι, που τους συμπαραστάθηκαν υλικά, ήταν οι μουσουλμανικές φιλανθρωπικές οργανώσεις. Όταν μετά από λίγα χρόνια το ισλαμικό FIS άρχισε να πατάει το πόδι του στα πανεπιστήμια, ο πρώτος φοιτητής που έπεφτε νεκρός, μαχαιρωμένος μέσα σε ιαχές θριάμβου του πλήθους, ήταν τροτσκιστής.

Η αραβική Αριστερά έχει πληρώσει βαρύ φόρο αίματος για τις αυταπάτες της. Χιλιάδες κομμουνιστές σφάχτηκαν από τους ίδιους τους «αντιιμπεριαλιστές» δικτάτορες, όταν οι Αριστερά έπαψε να είναι χρήσιμη στα καθεστώτα τους.

Θα είναι το πιο τραγικό λάθος για την Αριστερά, που θα τη φέρει αντιμέτωπη με την οργή των μαζών, να υποστηρίξει κάποια κυβέρνηση –ή τον Αραφάτ- ενάντια στην ισλαμική αντιπολίτευση. Οι επαναστάτες μαρξιστές και μαρξίστριες, μόνο αποδεικνύοντας στην πράξη πως είναι ασυμβίβαστοι εχθροί των αραβικών καθεστώτων, μπορούν να ξεφύγουν από το μαχαίρι των ισλαμιστών. Μόνο αν η επαναστατική Αριστερά κολυμπήσει μέσα στο ρεύμα της εργατικής και λαϊκής αγανάκτησης και επιχειρήσει να γίνει εκφραστής της οργής από τα κάτω, έχει προοπτικές επιβίωσης και επιτυχίας.

Γιατί ο ισλαμισμός –και γενικά οι θρησκείες- έχουν τόσο βαθιές ρίζες στην ιστορία και τη συνείδηση του κόσμου;

Στην τηλεόραση και στις εφημερίδες παρουσιάζονται πολύ τακτικά απόψεις που εμφανίζουν τον ισλαμισμό σαν τον απόλυτο σκοταδισμό, ως την αλυσίδα που κρατάει αιχμάλωτες τις μάζες μέσα στην καθυστέρηση. Όμως το Ισλάμ, όπως κάθε θρησκεία, αν ήταν μόνο σκοτάδι και προλήψεις, δεν θα μπορούσε να επιβιώσει τόσους αιώνες. Θα είχε εξαφανιστεί στην Ιστορία, αφήνοντας μόνο μια ανάμνηση φρίκης, όπως οι επιδρομές του Αττίλα και του Τζένκινς Χαν. 

Στην πραγματικότητα, η θρησκεία λειτουργεί πρώτα από όλα ως καταφύγιο για τους ανθρώπους, που δεν έχουν πού αλλού να αναζητήσουν μια ελπίδα. Στα πρώτα κείμενά του ο Μαρξ δίνει στη θρησκεία ταυτόχρονα δύο χαρακτηρισμούς: «καρδιά ενός άκαρδου κόσμου», αλλά και «όπιο των λαών». Το Ισλάμ ταιριάζει τέλεια και με τις δύο διατυπώσεις.

Οι πιστοί του Προφήτη οφείλουν υπακοή στον ηγεμόνα και είναι υποχρεωμένοι να κάνουν μετρημένη ζωή. Όμως σε αντάλλαγμα έχει και ο ηγεμόνας την υποχρέωση να παρέχει προστασία και ασφάλεια στους υπηκόους του. Οι τιμωρίες οφείλουν να έχουν κάποιο όριο και ακόμη και οι πιο φτωχοί πρέπει να ζουν. Το ζακάτ, ο ισλαμικός φόρος υπέρ των φτωχών, είναι η υποχρέωση του κάθε άντρα με εισόδημα να δίνει από τα αγαθά το ένα στα σαράντα –δηλαδή το 2,5%- για τους άπορους. Οι γυναίκες πρέπει να υπακούν στους πατεράδες και στους συζύγους τους. Αλλά έχουν και αυτές ορισμένα δικαιώματα, ακόμη και για διαζύγιο υπέρ τους σε ορισμένες περιπτώσεις, κατοχυρωμένο εδώ και 1.300 χρόνια. Ας το συγκρίνουμε αυτό με τη χριστιανική Δύση, όπου με κόπο άρχισε να αναγνωρίζεται το διαζύγιο τον 20^ο μόλις αιώνα.

Το Ισλάμ επιβιώνει για δεκατρείς αιώνες σε διαφορετικά κοινωνικά καθεστώτα, διότι κατάφερε να λειτουργήσει ως το ιδανικό κοινωνικό συμβόλαιο. Ξεκίνησε τον 7^ο αιώνα στην Αραβία επιβάλλοντας ένα σύνολο πρακτικών κανόνων, πολύ χρήσιμων για την επιβίωση στην έρημο. Η προσευχή πέντε φορές τη μέρα οργάνωνε τον χρόνο των νομάδων από την ανατολή ως τη δύση του ήλιου. Η απαγόρευση του οινοπνεύματος και του χοιρινού κρέατος μαζί με την περιτομή στους άντρες ήταν εξαιρετικοί υγειονομικοί κανόνες για τη ζωή σε υψηλές θερμοκρασίες.

Σήμερα το Ισλάμ φυτοζωεί στις καθυστερημένες αγροτικές κοινότητες. Ενώ, αντίθετα, ξαναζωντανεύει στις απέραντες τερατουπόλεις των εκατομμυρίων απόκληρων. Οι οπαδοί του είναι φτωχοί και στερημένοι άνθρωποι, που μισούν το κράτος και στηρίζονται χάρη στο δίκτυο αλληλεγγύης των ισλαμικών ιδρυμάτων. Και η ραχοκοκαλιά των πιο μαχητικών ισλαμικών οργανώσεων είναι οι φοιτητές, ιδιαίτερα αυτοί των θετικών επιστημών. Στις θεολογικές, για παράδειγμα, σχολές, οι οπαδοί των οργανωμένων ισλαμικών ομάδων είναι σχετικά λιγότεροι. Ενώ σχολές, όπως Πολυτεχνείο, Μαθηματικό, Φυσικό, Βιολογικό, είναι συνήθως τα φρούρια οργανώσεων, όπως η Χαμάς, Τζιχάντ, GIA.

Το πιο μαχητικό Ισλάμ, που κάνει τους Αμερικανούς πολιτικούς σχεδιαστές να χάνουν τον ύπνο τους, δεν είναι η νοσταλγία για ένα ιδανικό παρελθόν, αλλά η ουτοπία για ένα μέλλον, όπου η εκμετάλλευση θα μπει σε κάποιους κανόνες και οι κοινωνικές ανισότητες θα γίνουν λιγότερο κραυγαλέες. Μπορούμε να πούμε πως ο ισλαμικός φονταμενταλισμός λειτουργεί ως το υποκατάστατο του δυτικοευρωπαϊκού ρεφορμισμού.

Γιατί, όμως, αυτός ο μαζικός θρησκευτικός φανατισμός εμφανίζεται ειδικά στις μουσουλμανικές χώρες;

Πολλοί φιλελεύθεροι, ακόμη και κάποιοι «αριστεροί» διανοούμενοι της Δύσης, που ξιφουλκούν ενάντια στον «ισλαμικό σκοταδισμό», βάζουν, για λόγους προπαγάνδας, αυτό το ερώτημα, που ακούγεται αρκετά αιχμηρό.

Αλήθεια, αν είναι οι κοινωνικές συνθήκες –και όχι η καθυστερημένη ισλαμική θρησκεία- που γεννούν τον ισλαμικό εξτρεμισμό, τότε για ποιο λόγο δεν έχουμε, λόγου χάριν, χριστιανούς μουτζαχεντίν στη Λατινική Αμερική, εκεί όπου τα μόνα μεγέθη που αναπτύσσονται ασταμάτητα είναι η έκταση των παραγκουπόλεων και η εξαθλίωση των φτωχών; Στο κάτω-κάτω τι είναι η τενεκεδούπολη του Καΐρου μπροστά στις φαβέλες του Σάου Πάουλου; Τι είναι τα «genesondu»[4] της Ιστανμπούλ μπροστά στις «μαρχινάλες» της Πόλης του Μεξικού;

Το επιχείρημα μοιάζει συντριπτικό, αλλά είναι εντελώς απλοϊκό. Στη Λατινική Αμερική ο πληθυσμός έχει κατακτήσει άλλες εμπειρίες από αυτές των Αράβων απόκληρων.

Στις χώρες της Λατινικής Αμερικής υπάρχουν εδώ και εφτά-οχτώ γενιές οργανωμένα πολιτικά κόμματα και εδώ και τρεις γενιές, τουλάχιστον, συνδικάτα. Ακόμα και μέσα στις πιο στυγνές δικτατορίες, όπως του Βιδέλα στην Αργεντινή ή του Πινοσέτ στη Χιλή, οι εργάτες και οι εργάτριες θυμόντουσαν πως, είτε οι ίδιοι είτε οι πατεράδες τους, είχαν στραφεί, σε μια δύσκολη ώρα, για βοήθεια και συλλογικό αγώνα, στο σωματείο τους. Στο Μεξικό οι ιθαγενείς αγρότες ξέρουν πως οι παππούδες τους πολέμησαν, σε έναν παρατεταμένο εμφύλιο πόλεμο, τους τσιφλικάδες και την κεντρική κυβέρνηση της χώρας. Εκεί η αίγλη της επαναστατικής αυτής παράδοσης είναι τέτοια, που και το –δεξιό νεοφιλελεύθερο στην πράξη- Θεσμικό Επαναστατικό Κόμμα, το οποίο κυβέρνησε για πάρα πολλές δεκαετίες το Μεξικό, προσπαθούσε να εμφανίσει τον εαυτό του ως συνεχιστή του Εμιλιάνο Σαπάτα και του Πάντσο Βίγια.

Γι’ αυτό στη Λατινική Αμερική, όσο σημαντικός και αν είναι ο ρόλος της θρησκείας, ποτέ δεν καταλήγει ως τον μοναδικό τρόπο πολιτικής έκφρασης των καταπιεσμένων. Αντίθετα στον Αραβικό κόσμο έννοιες, όπως συνδικάτο, συνέλευση, ψηφοφορία, μοιάζουν σαν να βγήκαν από ταινία επιστημονικής φαντασίας.

Τελικά τι μπορεί να κάνει η Αριστερά απέναντι στους ισλαμιστές;

Οι αναλυτές των σοβαρών δεξιών εφημερίδων περιγράφουν τις αραβικές πρωτεύουσες σαν καζάνια έτοιμα να πετάξουν το καπάκι. Ο πιο αδύναμος κρίκος της αλυσίδας φαίνεται πως είναι η Παλαιστίνη, όπου η μαζική ανεργία, η αγανάκτηση, το Ισλάμ και οι εμπειρίες αρκετών χρόνων της προηγούμενης και της τωρινής Ιντιφάντα, φτιάχνουν το πιο εκρηκτικό μίγμα.

Όμως, προσοχή. Τα πράγματα δεν είναι τόσο εύκολα για τη μελλοντική επανάσταση. Η εργατική τάξη δεν είναι ακόμα ένας υπολογίσιμος αντίπαλος των αραβικών καθεστώτων[5]. Οι Άραβες εργάτες και εργάτριες έχουν, στην καλύτερη περίπτωση, συνείδηση του έθνους τους και όχι της τάξης τους. Τις μέρες του πολέμου στον Περσικό Κόλπο, η αραβική εργατική τάξη διαδήλωνε κατά εκατοντάδες χιλιάδες ενάντια στους Αμερικάνους ιμπεριαλιστές. Αλλά αυτός ο κόσμος περίμενε τη νίκη από κάποιον εμπνευσμένο ηγέτη, όπως τον Σαντάμ Χουσεΐν, και όχι από τη δική του δράση από τα κάτω.

Αν παρομοιάσουμε τις αραβικές χώρες με ένα αυτοκίνητο, μπορούμε να πούμε πως η μπαταρία του –η κοινωνική δυσαρέσκεια- είναι φορτωμένη και η μίζα του –η Παλαιστίνη- δίνει αμέσως ρεύμα. Αλλά το ρεζερβουάρ του –οι συλλογικές εμπειρίες αγώνα των εργατών και εργατριών- δεν διαθέτει παρά ελάχιστες σταγόνες βενζίνη.

Σε αυτές τις συνθήκες η πάλη για το χτίσιμο εργατικών ενώσεων και συλλογικοτήτων είναι, θεωρούμε, το καθήκον άμεσης προτεραιότητας για την Επαναστατική Αριστερά. Εργατική τάξη που δεν μαζεύεται χωριστά, που δεν συζητά για να βγάλει συμπεράσματα από τις επιτυχίες και τα λάθη της, είναι πιο ανίκανη να υπερασπίσει τον εαυτό της και από ένα κοπάδι πρόβατα.

Και βέβαια, η πάλη των Αράβων συντρόφων μας για ανεξάρτητη δράση των εργατών και των εργατριών δεν είναι δυνατόν να γίνει κάπου μακριά σε ένα ιδανικό περιβάλλον, αλλά μέσα στις τωρινές πολιτικές μάχες και σε καθημερινή επαφή και κόντρα με τους ισλαμιστές. Πολύ σύντομα θυμίζουμε τα πιο βασικά συμπεράσματα από τις εμπειρίες της Επαναστατικής Αριστεράς σε σχέση με τους φονταμενταλιστές.

1. Ο βασικός εχθρός των αραβικών εργατικών τάξεων και όλων των καταπιεσμένων στις αραβικές χώρες είναι το μπλοκ για την «ειρήνη του φτηνού πετρελαίου», δηλαδή οι Αμερικανοί ιμπεριαλιστές, το Ισραήλ και οι αραβικές κυβερνήσεις. Σε καμιά περίπτωση δεν μπορούν οι επαναστάτες μαρξιστές να υποστηρίξουν το κράτος απέναντι και στην πιο αντικομμουνιστική ισλαμική οργάνωση. Οι μάζες του εξαθλιωμένου αραβικού πληθυσμού δεν θα συγχωρήσουν ποτέ μια τέτοια στάση.

2. Οι ισλαμιστές ΔΕΝ είναι ένα εργατικό κίνημα, έστω και ρεφορμιστικό. Είναι αδύνατο να δουλέψουν οι επαναστάτες και οι επαναστάτριες μέσα σε αυτό. Οι μαρξιστές, έστω και για λόγους επιβίωσης, πρέπει να είναι έξω από τις ισλαμικές οργανώσεις και να είναι διακριτοί μέσα στον λαό με τη δική τους κόκκινη σημαία. Δεν πρέπει να ξεχνάμε εδώ τα χιλιάδες δολοφονημένα μέλη του Τουντέχ, του Κομμουνιστικού Κόμματος του Ιράν, της μαζικής οργάνωσης που έδινε πλήρη και άκριτη υποστήριξη στον Χομεϊνί και τους μουλάδες.

3. Όταν το κράτος χτυπά τους ισλαμιστές, χτυπάμε μαζί με τους ισλαμιστές το κράτος. Αλλά δεν σταματάμε να τους κριτικάρουμε. Ξέρουμε πως η κοινωνία του Ισλάμ είναι ουτοπία και οι μαχητές του δεν θα αντέξουν την κόντρα με το κράτος ως το τέλος. Οι ισλαμιστές στην Αίγυπτο και την Αλγερία ξεκίνησαν εκτελώντας διεφθαρμένους ανώτερους αξιωματούχους και κατέληξαν δολοφονώντας γυναίκες που δεν φορούσαν μαντίλα.

4. Υποστηρίζουμε σταθερά και αδιάλλακτα απέναντι στους ισλαμιστές τις γυναίκες, τους ομοφυλόφιλους[6], τις εθνικές και θρησκευτικές μειονότητες και κάθε άλλο καταπιεσμένο πλάσμα, ενάντια στο οποίο οι ισλαμιστές ξεσπούν τελικά την οργή τους.

5. Ακόμη και στις πιο «ενιαιομετωπικές» στιγμές μας με τους μουσουλμάνους μαχητές δεν σταματάμε να τους θέτουμε το δίλημμα: Για ποιον στόχο προτιμάτε να παλέψετε; Για μια καλύτερη ελεημοσύνη από έναν «δίκαιο» ηγεμόνα; Ή για να ανατρέψουμε μαζί όλο το σάπιο καθεστώς;    

*Το παρόν άρθρο είναι βασισμένο πάνω στην ομώνυμη μπροσούρα του Κρις Χάρμαν “The Profet and the Proletariat”. Επίσης, πολύ χρήσιμο για τη συγγραφή του άρθρου στάθηκε το βιβλίο «Η επιστροφή του Θεού» του αναλυτή Ζιλ Κεπέλ, εκδόσεις Λιβάνης.   

---

[1] Τζέημς Σλέσινγκερ, πρώην υπουργός ενέργειας των ΗΠΑ, κατόπιν σύμβουλος των πολυεθνικών πετρελαίου. Το απόσπασμα είναι από την ομιλία του στο 15^ο Παγκόσμιο Συνέδριο Ενέργειας.

[2] Από αναλύσεις της ελληνικής έκδοσης της Monde Diplomatique, 1998.

[3] Εκτός από το Σουδάν, που διαθέτει μια εργατική αγωνιστική παράδοση πολλών δεκαετιών. Αντίθετα, σε άλλες μουσουλμανικές χώρες, υπήρχε και υπάρχει μια πολύ μαχητική εργατική μειοψηφία με μεγάλη παράδοση, όπως στο Ιράν, την Τουρκία και το Μπαγκλαντές. Τέλος, πάνω από μια δωδεκαετία μετά την πρώτη δημοσίευση του παρόντος άρθρου, ήρθε στο φως με την «αραβική άνοιξη» στην Αίγυπτο το 2011, η συστηματική σφυρηλάτηση συνδικαλιστικών οργανώσεων υφαντουργών γυναικών, που είχε επιτευχθεί μέσα στην απόλυτη παρανομία, σε μια σειρά εργατογειτονιές του ευρύτερου Καΐρου. Οι οργανώσεις αυτές καθοδήγησαν επικούς εργατικούς αγώνες στον υφαντουργικό, κυρίως, κλάδο, μέχρι την επιβολή του στρατιωτικού πραξικοπήματος του δικτάτορα Σίσι, τον Ιούλη του 2013.

[4] Σημαίνει κατά λέξη: «χτισμένος τη νύχτα».

[5] Προφανώς αυτό δεν ισχύει πια. Το παρόν άρθρο έχει γραφτεί μια δωδεκαετία πριν από την τρομερή εργατική έκρηξη του 2011 σε μια σειρά αραβικές χώρες που έμεινε στην Ιστορία ως «αραβική άνοιξη».

[6] Σήμερα θα λέγαμε: τη λοατκια+ κοινότητα.