SHAMELESS// Όταν η Lina Geoushy ανατέμνει, με τον φωτογραφικό της φακό, το βαθιά ριζωμένο και συλλογικό τραύμα των γυναικών

Γράφει η Κική Σταματόγιαννη

«Έχω παρενοχληθεί λεκτικά και σεξουαλικά στον δρόμο, στο σπίτι και στη δουλειά στο Κάιρο, και οργίζομαι με τη συχνότητα και την κανονικοποίηση του προβλήματος. Θέλω να φέρω στο προσκήνιο το ζήτημα και να πολεμήσω το στίγμα γύρω από την καταγγελία επίθεσης».

Αυτά γράφει η Lina Geoushy από την Αίγυπτο στο συνοδευτικό κείμενο της φωτογραφικής έκθεσης, που φιλοξενείται στο πλαίσιο της PhotoBiennale 2023 στη Θεσσαλονίκη. Και είναι
μια έκθεση που στοχεύει και πετυχαίνει κέντρο.

Η Geoushy, μέσω της τέχνης της, κατάφερε να προσπεράσει τα κλειστά στόματα και να ξύσει την επιφάνεια της κλειστής και συχνά συντηρητικής αιγυπτιακής κοινωνίας. Το αποτέλεσμα της φωτογραφικής δουλειάς της ήταν ο σχολιασμός επώδυνων αληθειών με εξαιρετική αμεσότητα. Έκανε τη δύσκολη επιλογή να μιλήσει για τον ελέφαντα μέσα στο δωμάτιο: την καθημερινή βία που υφίστανται οι γυναίκες σε κάθε πεδίο και τομέα της ζωής τους. Μέσα στην οικογένεια, στην εργασία, στον δημόσιο χώρο, στο λεωφορείο ή στον δρόμο. Ιστορίες τόσο οικείες σε εμάς, που πληγώνουν. Παιδική κακοποίηση από συγγενή, από σύζυγο ή
σύντροφο, παρενόχληση από εργοδότη στη δουλειά, εκφοβισμός, απειλή. Πορτρέτα γυναικών, που κοιτούν απευθείας στον φωτογραφικό φακό. Με καλυμμένα τα μάτια ωστόσο, με εξαίρεση μία ή δύο φωτογραφίες. Ο συνεχής και ανελέητος φόβος μήπως –ακόμα κι έτσι- αποκαλυφθεί η ιστορία τους στο οικείο περιβάλλον. Η ντροπή, που έχει
διαποτίσει και έχει απλωθεί σαν στίγμα πάνω σε ολόκληρη την ύπαρξη μιας επιζώσας. Ένα διεστραμμένα αναποδογυρισμένο σχήμα: ενοχή και ντροπή της ίδιας και όχι του δράστη μιας σεξουαλικής επίθεσης.

Η Geoushy μας αφηγείται με τις φωτογραφίες της την κοινωνία, μέσα στην οποία ζει. Τι ξέρουμε εμείς για την κοινωνία αυτή, αλήθεια; Συχνά όσα μαθαίνουμε από τους αριθμούς, τις στατιστικές και τις έρευνες. Και τι μας λένε όλα αυτά; Οι αριθμοί στα στατιστικά στοιχεία, που έρχονται από διεθνείς οργανισμούς τα τελευταία χρόνια, είναι σοκαριστικοί. Κάποιες έρευνες (ΟΗΕ) δίνουν ένα συντριπτικό 99% των γυναικών στην Αίγυπτο να έχουν υποστεί κάποια μορφή βίας. Κάθε χρόνο σχεδόν καταμετρούν 200.000 βιασμούς. Μόνο στο Κάιρο, σύμφωνα με μια μελέτη, το 83% των γυναικών έχει δεχτεί σεξουαλική παρενόχληση κάποιου
είδους. Την ίδια στιγμή 62% των ανδρών παραδέχεται πως έχει παρενοχλήσει σεξουαλικά γυναίκες.

Στην Αίγυπτο, επίσης, είναι πολύ συχνή μια μορφή βίας, που αποκαλείται αναπαραγωγικός εξαναγκασμός. Η υποχρέωση, δηλαδή, των γυναικών να κάνουν όσα παιδιά χρειαστεί, μέχρι να γεννήσουν το κοινωνικά πολυπόθητο αγόρι. Μια πρακτική, που προκαλεί σοβαρές επιπλοκές στην υγεία και στοιχίζει ακόμα και τη ζωή σε πολλές γυναίκες.
Το παγκόσμιο κύμα του #MeToo πέρασε σαρωτικά και πάνω από την αιγυπτιακή κοινωνία. Πολλές εξαναγκάστηκαν να σιωπήσουν για ακόμα μια φορά, προκειμένου να προστατευτεί η αιώνια και απαρασάλευτη «οικογενειακή τιμή». Ωστόσο, αρκετά στόματα άνοιξαν. Η πίεση
που άσκησε το φεμινιστικό κίνημα οδήγησε σε κάποια νομοθετικά βήματα.

Ακόμη και η δοτή «Βουλή των Αντιπροσώπων» της Αιγύπτου, ένα σώμα απόλυτα ελεγχόμενο από τον δικτάτορα Σίσι, υπερψήφισε τροπολογία, που αναβαθμίζει το πλημμέλημα της σεξουαλικής παρενόχλησης κατά γυναικών σε κακούργημα. Σύμφωνα με αυτήν, η ποινή από τον ενάμιση χρόνο κάθειρξης ανέρχεται πλέον σε τουλάχιστον πέντε χρόνια κάθειρξης. Σε επιβαρυντικές καταστάσεις, όπως για παράδειγμα σε ομαδική παρενόχληση ή σε περίπτωση χρήσης όπλου, η ελάχιστη ποινή αυξάνεται σε κάθειρξη επτά ετών.
Οι αδελφές μας στην Αίγυπτο ξεκίνησαν διαδικτυακή καμπάνια κατά της έμφυλης βίας, την AP (Assault Police). Φρικιαστικές ιστορίες σεξουαλικής βίας, που στοίχειωναν για χρόνια ή για δεκαετίες τις επιζώσες, ήρθαν στην επιφάνεια για να ταράξουν την υποκρισία μιας κοινωνίας, που -όταν δεν έδινε άλλοθι ή δεν δικαιολογούσε ευθέως τα εγκλήματα- καμωνόταν πως δεν ακούει, δεν βλέπει.
Υπήρξαν καταδίκες κάποιων δραστών. Υπήρξε προσπάθεια συγκάλυψης σε πολλές άλλες περιπτώσεις. Υπήρξε εκφοβισμός, καθώς και διώξεις επιζωσών, προκειμένου να αποτραπούν από το να καταθέσουν τη μαρτυρία τους. Ακόμα και παρά τη νέα νομοθεσία, που διασφαλίζει πλέον στις γυναίκες τη δυνατότητα να καταθέσουν ανώνυμα, προκειμένου να ξεκινήσει η δικαστική έρευνα.
Η Lina Geoushy, διαβάζουμε στο συνοδευτικό βιογραφικό, «εργάζεται στο πλαίσιο του κοινωνικού ντοκουμέντου». Διατυπωμένο αλλιώς, επιχειρεί – με τις φωτογραφίες της- να αφηγηθεί ιστορίες. Σκληρές ιστορίες.
«Αποφάσισα να ξεκινήσω αυτό το πρότζεκτ τον Δεκέμβριο του 2020, ως απάντηση στο κύμα MeToo, του οποίου ηγήθηκαν Αιγύπτιες γυναίκες τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου. Σε διαμαρτυρία και αλληλεγγύη με άλλες γυναίκες κατά της σεξουαλικής βίας, η αρχική μου πρόθεση ήταν να πολεμήσω το στίγμα που περιβάλλει την καταγγελία σεξουαλικής επίθεσης. Το γεγονός ότι περισσότερες γυναίκες μοιράζονται τις ιστορίες τους είχε ως αποτέλεσμα πολλές από εμάς να συνειδητοποιήσουμε το μέγεθος των εξελισσόμενων, βαθιά ριζωμένων, προσωπικών και συλλογικών μας τραυμάτων. Αυτό ισχύει ειδικά, όταν το να μιλήσεις τιμωρείται με απόδοση ευθυνών στο θύμα, ψυχολογική χειραγώγηση, διαπόμπευση, και τελικά, σιωπή».
Μπροστά από τον φακό της βλέπουμε γυναίκες όλων των ηλικιών, με μαντίλα ή χωρίς. Κουβαλούν την επώδυνη αλήθεια τους, με την οποία μπορούμε να ταυτιστούμε δραματικά εύκολα κι εμείς. Και κάτι ακόμα που αξίζει να σημειωθεί και να πιστωθεί στα πολύ θετικά της Geoushy: κατάφερε να κερδίσει την εμπιστοσύνη αυτών των γυναικών για αυτό το μοίρασμα. Της διηγήθηκαν την ιστορία τους και την ίδια στιγμή γίναμε κι εμείς μάρτυρες αυτής της ιστορίας και του πόνου που τη συνόδευσε. Ώστε να μπορέσουμε κάποια στιγμή, μέσα από τη συνειδητοποίηση της συλλογικής μας δύναμης, να τσακίσουμε τον φόβο και να σφυρηλατήσουμε έναν κόσμο ελεύθερο.

Ο φακός της Geoushy εστιάζει στην αγωνία και ταυτόχρονα σε αυτήν ακριβώς τη λαχτάρα της ελευθερίας. Της ελευθερίας από το αμείλικτο και επικριτικό βλέμμα των άλλων. Της ελευθερίας από καταναγκασμούς και αστικές συμβάσεις. Της ελευθερίας πάνω στο σώμα. Της ελευθερίας να υπάρχεις, να εκφράζεσαι, να δημιουργείς.
Είναι συγκινητικό ότι στη φωτογραφία εκείνη όπου η εικονιζόμενη επιλέγει να σταθεί μπροστά στον φακό με ακάλυπτα τα μάτια, διαβάζουμε στο σημείωμα: «Η αλήθεια είναι πως δεν θέλω να είμαι αυτή που ζει σε εγρήγορση και δεν έχει εμπιστοσύνη. Θέλω το αντίθετο. Θέλω να εμπιστεύομαι, να εμπιστεύομαι, να εμπιστεύομαι, να νιώθω ασφαλής, να νιώθω το σώμα μου σε ασφαλές μέρος και ότι μπορώ να προστατεύσω και να φροντίσω τον
εαυτό μου. Η ασφάλεια, η ειρήνη και η εμπιστοσύνη είναι πράγματα που αξίζω».

Ναι, αδελφή μας στη μακρινή Αίγυπτο, να είσαι ήσυχη. Η ιστορία σου είναι ασφαλής μαζί μας.

*Η έκθεση «Shame Less» της Lina Geoushy φιλοξενείται από 19/10/2023 μέχρι
11/02/2024 στο MOMus-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, (Εγνατίας 154, εντός της ΔΕΘ-HELEXPO)

**Το άρθρο βρίσκεται δημοσιευμένο στην εφημερίδα «Η Κόκκινη«, φύλλο 21ο (Νοέμβρης 2023), που κυκλοφορεί.