Ένα σημαντικό διήμερο (10-11.4.2025) πάνω στη μετάφραση με τίτλο «Η λογοτεχνική και διαπολιτισμική μετάφραση ως δυναμική των διαβάσεων των συνόρων» θα διεξαχθεί στην πόλη των Σκοπίων στη Δημοκρατία της Μακεδονίας και θα δώσει την ευκαιρία συνάντησης της ελληνικής και της μακεδονικής ποίησης και πεζογραφίας. Συνδιοργανώνεται από τη Φιλοσοφική Σχολή Μπλάζε Κόνεσκι του Πανεπιστημίου Κυρίλλου και Μεθοδίου και του Πανεπιστημίου Μακεδονίας της Θεσσαλονίκης (ΠΑ.ΜΑΚ.).

Ομιλητής σε ένα από τα στρογγυλά τραπέζια συζήτησης της Παρασκευής θα είναι και ο Σωτήρης Μηνάς, μέλος της συντακτικής ομάδας της εφημερίδας «Η Κόκκινη». Ακολουθεί η εισήγησή του με τίτλο «Εκδόσεις μεταφρασμένης μακεδονικής ποίησης στα ελληνικά από το 1960 έως σήμερα: Ιστορική επισκόπηση«, ενώ στο τέλος θα βρείτε και το αναλυτικό πρόγραμμα του διημέρου.

Εισαγωγή – αυτοπαρουσίαση

Καλησπέρα σας. Είμαι ο Σωτήρης Μηνάς και σας χαιρετώ από την κεντρική Ελλάδα, από την πόλη της Λάρισας. Ευχαριστώ θερμά τον κοσμήτορα Βλαντιμίρ Μαρτίνοφσκι για την πρόσκληση και είναι μεγάλη μου τιμή που βρίσκομαι σήμερα εδώ, ανάμεσά σας, και συμμετέχω σε αυτή την πολύ σημαντική ημερίδα, που σκοπό έχει να χτίσει ακόμα πιο στέρεες γέφυρες φιλίας ανάμεσα στους δύο λαούς μας.

Θα ήθελα να ξεκινήσω με λίγα λόγια για μένα και τη σχέση μου με τη μακεδονική γλώσσα και λογοτεχνία.
Η σχέση μου με τη μακεδονική γλώσσα γεννήθηκε από το πάθος μου για την αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας και την ανάγκη να αντισταθώ στην καταστολή και τη λήθη. Δεν έχω μακεδονική καταγωγή, αλλά μέσα από τις προσωπικές μου έρευνες και τη συναναστροφή μου με μειονοτικούς Μακεδόνες, ήρθα αντιμέτωπος με σκληρές αλήθειες: άνθρωποι που διώχθηκαν, βασανίστηκαν, φυλακίστηκαν και δολοφονήθηκαν γιατί διέπρατταν το “έγκλημα” να μιλάνε στη μητρική τους γλώσσα. Άνθρωποι που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν για πάντα την πατρίδα τους, άνθρωποι γεμάτοι τραύμα και στίγμα που κουβαλάνε μέχρι σήμερα. Όλα αυτά, σε συνδυασμό με το πάθος μου για κοινωνική δικαιοσύνη και την αντίσταση σε κάθε είδους αδικία, με οδήγησαν να ταυτιστώ με αυτήν την κατατρεγμένη κοινότητα ανθρώπων.

Σκέφτηκα λοιπόν το εξής: αν στους συμπολίτες μου, τους εθνικά Μακεδόνες, απαγορεύτηκε να μιλάνε τη γλώσσα τους και τους έσπειραν το φόβο, τότε εγώ, ως Έλληνας, θα μάθω αυτή τη γλώσσα και θα τη μιλάω, ως μια πράξη αλληλεγγύης
Μέσα από τη γλώσσα, ήρθε και η επαφή μου με τη μακεδονική λογοτεχνία, και κατ’ επέκταση την ποίηση – μια ποίηση γεμάτη με ιστορική μνήμη, πόνο και αξιοπρέπεια. Σήμερα, η ενασχόλησή μου με τη μακεδονική γλώσσα και λογοτεχνία είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητάς μου, ένας τρόπος να αποκαταστήσω, έστω και σε μικρό βαθμό, μια τόσο μακρόχρονη αδικία.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ

Με τη σημερινή μου παρουσίαση, θα προσπαθήσω να κάνω μια ιστορική επισκόπηση στις εκδόσεις μακεδονικής ποίησης που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, ξεκινώντας από το 1960, όπου εμφανίζεται η πρώτη έντυπη έκδοση, μέχρι και σήμερα.

1960 – Τασκένδη: “Γλυκοχάραμα”

Η πρώτη έκδοση μακεδονικής ποίησης στα ελληνικά πραγματοποιείται από τον Βάσκο Καρατζά το 1960 στην Τασκένδη και αποτελεί ένα ορόσημο στην ιστορία της λογοτεχνικής μετάφρασης και της πολιτιστικής επικοινωνίας μεταξύ των δύο λαών. Το γεγονός ότι η συλλογή Бели мугри του Κότσο Ράτσιν (που ο Βάσκο Καρατζά αποδίδει τον τίτλο της ως Γλυκοχάραμα), ένα έργο με βαθιά κοινωνική και πολιτική σημασία, μεταφράστηκε στα ελληνικά από έναν πολιτικό πρόσφυγα σε έναν τόσο μακρινό τόπο όπως η Τασκένδη της τότε ΕΣΣΔ, δείχνει τη διαρκή ανάγκη των Μακεδόνων να διασώσουν και να διαδώσουν τη γλώσσα και την κουλτούρα τους, ακόμα και μακριά από τις εστίες τους.

Ο Βάσκο Καρατζά, ως Μακεδόνας και λαϊκός αγωνιστής γεννημένος στο Ντάμπενι (μετονομασμένο ως Δενδροχώρι Καστοριάς), αναγνώρισε στην ποίηση του Κότσο Ράτσιν ένα συντροφικό, διεθνιστικό πνεύμα: την έκφραση του καταπιεσμένου εργάτη και αγρότη, που στενάζει κάτω από τα δεσμά των καταπιεστών του και παλεύει για δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια.

Η σημασία αυτής της έκδοσης είναι τεράστια. Ήταν η πρώτη φορά που η ελληνόφωνη κοινότητα – έστω και μέσα σε συνθήκες πολιτικής προσφυγιάς – είχε πρόσβαση στη μακεδονική ποίηση μέσα από τη δική της ελληνική γλώσσα. Αν και η μετάφραση δεν έγινε άμεσα γνωστή στην Ελλάδα λόγω των πολιτικών συνθηκών, αποτέλεσε μια ιστορική μαρτυρία πως η μακεδονική λογοτεχνία είχε τη δύναμη να ξεπεράσει σύνορα και περιορισμούς, καθώς την ίδια στιγμή στην Ελλάδα η μακεδονική γλώσσα βίωνε απαγόρευση, τρομερές διώξεις και τρομοκρατία. Σήμερα, αυτή η πρωτοβουλία αποκτά ακόμα μεγαλύτερη αξία, καθώς μας θυμίζει πως η λογοτεχνία ήταν ανέκαθεν ένας δίαυλος αντίστασης στο άδικο και αλληλεγγύης των λαών.

Η ανθολογία του Κώστα Βαλέτα

Η πρωτοβουλία του Κώστα Βαλέτα να εκδώσει την πρώτη ανθολογία μακεδονικής ποίησης σε ελληνική μετάφραση στις αρχές της δεκαετίας του 1970 ήταν μια τολμηρή και πρωτοποριακή κίνηση, σε μια περίοδο που οι πολιτικές συνθήκες δεν ευνοούσαν την προβολή της μακεδονικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα. Ο Βαλέτας, στόχευσε να φέρει σε επαφή τους Έλληνες αναγνώστες με την ποιητική δημιουργία της γειτονικής Γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας. Η ανθολογία περιλάμβανε ποιήματα τριάντα σημαντικών δημιουργών όπως οι Μπλάζε Κονεσκι, Σλάβκο Γιάνεβσκι, Άτσο Σόποφ, Πέτρε Αντρέεφσκι, Γκάνε Τοντόροφσκι, Ματέια Μάτεφσκι, Ράντε Σίλιαν, Ράντοβαν Πάβλοφσκι και άλλοι.

Η σημασία της ενισχύεται όταν τη δούμε σε συνάρτηση με την δημοσίευση λίγα χρόνια πριν, της ανθολογίας ελληνικής ποίησης μεταφρασμένης στα μακεδονικά, επιμελημένη από τον Πάσκαλ Γκίλεφσκι, από την οποία και εμπνεύστηκε ο Κώστας Βαλέτας σύμφωνα με μαρτυρία του ίδιου, μετά από επίσκεψη του στα Σκόπια και τη συνάντησή του με τον Πάσκαλ Γκίλεφσκι και τον Άτσο Σόποφ.

Άλλες εκδόσεις της δεκαετίας του ‘70

Μετά την έκδοση του 1960 στην Τασκένδη, έχουμε άλλες δύο εκδόσεις της συλλογής Бели Мугри του Κότσο Ράτσιν.
Δύο χρόνια μετά την πτώση της επταετούς δικτατορίας στην Ελλάδα, το 1976, είναι η σειρά της ελληνίδας ποιήτριας Βικτώριας Θεοδώρου να μεταφράσει το έργο, τιτλοφορώντας το “Λευκές Αυγές” από τις εκδόσεις Δίρφυς ενώ το 1978 ακολούθησε και δεύτερη έκδοση από την Βικτώρια, πάλι από τιον ίδιο εκδοτικό οίκο, αυτή τη φορά με τον τίτλο “Γλαυκές Αυγές” καιαναθεωρημένη και διορθωμένη από τον Μακεδόνα συγγραφέα και ποιητή Ντίμιταρ Μπάσεφσκι.
Επίσης, το 1979 εκδόθηκε από τις εκδόσεις Αίμος η ποιητική συλλογή του Μπλάζε Κόνεσκι με τίτλο «Η Κεντήστρα» από τον Κώστα Βαλέτα, προλογισμένη από τον ίδιο και τον σπουδαίο Μακεδόνα ποιητή Ματέγια Μάτεφσκι.

Δεκαετία ‘90

Στη συνέχεια παρατηρούμε μία στασιμότητα στην παραγωγή εκδόσεων. Ωστόσο, μέσα στη δεκαετία του ’90 έχουμε δύο πολύ αξιοσημείωτες εκδόσεις με τεράστια σημασία, διότι γίνονται μέσα σε μία περίοδο όπου, εξαιτίας της ανεξαρτησίας της Δημοκρατίας της Μακεδονίας το 1991, στην Ελλάδα επικρατεί μία απίστευτα έντονη εθνικιστική ατμόσφαιρα.
Το 1998, εκδίδεται από τις εκδόσεις Αμφικτυονία η ποιητική συλλογή «Προσωρινή Παραμονή» του Ντίμιταρ Μπασεβσκί, σε μετάφραση του Βάσκο Καράτζα, ενώ την επόμενη χρονιά, το 1999, εκδίδεται από τον εκδοτικό οίκο Έλλα, η πολύ σημαντική ανθολογία «Νοτιολάβοι Ποιητές μπροστά σε Βυζαντινές Τοιχογραφίες», με πρωτοβουλία του Τάσου Τίλιου. Η αξιολόγηση και η επιμέλεια είναι του Εφτίμ Κλετνικοφ, ο πρόλογος από τον Τάσο Τίλιο και η μετάφραση είναι της Ειρήνης Σπανουδάκη.
Είναι ενδιαφέρον ότι η έκδοση χρησιμοποίησε τον κατά κάποιον τρόπο παραπλανητικό όρο «Νοτιοσλάβοι», αντί για Μακεδόνες στον τίτλο, για να αποφευχθεί οποιαδήποτε πολιτική αντίδραση, καθώς ο όρος Μακεδόνας δεν έπρεπε να συνδέεται με τίποτα που βρίσκεται έξω από τα ελληνικά σύνορα.

Πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα

Μετά το 2000, έχουμε επίσης άλλες δύο εξαιρετικά σημαντικές εκδόσεις. Το 2004 εκδόθηκε από τις εκδόσεις «Παρέμβαση» η ανθολογία «Ύμνοι στον Άγιο Κύριλλο», η οποία περιλαμβάνει μεταφράσεις επιλεγμένης μακεδονικής ποίησης από τη Βικτώρια Θεοδώρου και τη Μαρία Γραμματικού. Το 2007, ακολούθησε από τις εκδόσεις Αντί η ανθολογία «Αίμος – Ανθολογία Βαλκανικής Ποίησης», όπου η τελευταία της ενότητα περιλαμβάνει αρκετά ποιήματα Μακεδόνων ποιητών.

Εκδόσεις της τελευταίας δεκαετίας

Τα τελευταία χρόνια έχουμε πάρα πολύ σπουδαίες πρωτοβουλίες, οι οποίες έχουν λάβει πολύ μεγαλύτερη ανταπόκριση από το ελληνικό αναγνωστικό κοινό σε σχέση με αυτές των προηγούμενων δεκαετιών. Η ανθολογία «Μακεδονικό Παραμύθι» του 2018, σε επιλογή, επιμέλεια και μετάφραση του Δημήτρη Μόσχου, περιλαμβάνει κυρίως κλασικούς Μακεδόνες ποιητές, αλλά και κάποιους σύγχρονους, ενώ η «Ανθολογία Νέων Ποιητών από τη Βόρεια Μακεδονία» του 2022, από τις εκδόσεις Βακχικόν, σε επιλογή και επιμέλεια του Γκιόκο Ζντράβεσκι και μετάφραση της Ελένης Κατσιώλη, περιλαμβάνει αποκλειστικά νέους ποιητές

Δημοσιεύσεις σε περιοδικά κι εφημερίδες (έντυπα και ηλεκτρονικά)

Θεωρώ πως ξεχωρίζει η σπουδαία και αξιοσημείωτη ανθολογία που επιμελήθηκε η Λίντια Ντιμκόφσκα για το ελληνικό περιοδικό Τεφλόν το 2022. Προλογισμένη από την ίδια και μεταφρασμένη από τον Βίκτορα Ηλιόπουλο, περιλαμβάνει ποιήματα πέντε νέων ποιητών από τη Βόρεια Μακεδονία.
Επίσης πολύ σπουδαία θεωρώ τη δημοσίευση 12 ποιημάτων του Νικόλα Ματζίροφ στο ηλεκτρονικό περιοδικό Φρέαρ το 2021, σε μετάφραση της Ελευθερίας Τσίτσα, ενώ να σημειώσω πως ο ίδιος ο Ματζίροφ συμμετείχε και στο 7ο Διεθνές Φεστιβάλ Ποίησης στην Αθήνα το 2021.
Ακόμη, τα περιοδικά Παρέμβαση και Φτερά Χήνας έχουν δημοσιεύσει πολλές φορές ποιήματα εξαιρετικά μεταφρασμένα από την Μαρία Δούμπα. Το λογοτεχνικό περιοδικό Χάρτης δημοσίευσε το 2020 έξι ποιήματα του Μπλαζε Κόνεσκι σε μετάφραση του Γιάννη Παλαβού και το περιοδικό Δέντρο έχει δημοσιεύσει ποιήματα του Βλάντα Ουρόσεβιτς. Μακεδονική ποίηση έχει δημοσιεύσει και το περιοδικό ΕΝΕΚΕΝ, η εφημερίδα Λόζα, και βέβαια, η εφημερίδα Η Κόκκινη που δημοσιεύει μακεδονική ποίηση μεταφρασμένη στα ελληνικά, όπου έχω και εγώ τη χαρά να συνεισφέρω με τις μεταφράσεις μου.

Πρόσφορο έδαφος για ακόμη περισσότερες μεταφράσεις

Οι εκδόσεις των τελευταίων δεκαετιών και ιδιαίτερα των τελευταίων ετών δείχνουν ότι το έδαφος στην Ελλάδα για την έκδοση μακεδονικής ποίησης έχει πλέον γίνει πιο πρόσφορο.

Το ευρύ κοινό είναι πιο έτοιμο από ποτέ να αποδεχτεί και να αγκαλιάσει έργα από τη γειτονική χώρα, με τις εκδόσεις αυτές να είναι διαθέσιμες στα μεγάλα βιβλιοπωλεία, και έτσι να έχει εύκολη πρόσβαση ο καθένας σε αυτές. Οι κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις της εποχής, καθώς και η αναγνώριση της μακεδονικής γλώσσας από το ελληνικό κράτος το 2018, συνέβαλαν σημαντικά στην αλλαγή του κλίματος, κάνοντάς το ελληνικό κοινό πολύ πιο ανοιχτό και δεκτικό στη μακεδονική ποίηση και εν γένει στη μακεδονική λογοτεχνία.

.
Επίλογος

Η ποίηση και η λογοτεχνία έχουν μια δύναμη που δεν εξαρτάται από σύνορα ή εθνικές ταυτότητες. Είναι γλώσσα και συναίσθημα που ξεπερνάει ό,τι μας χωρίζει και μας θυμίζει ό,τι μας ενώνει: την κοινή μας ανθρώπινη ύπαρξη. Οι φωνές των ποιητών, είτε από τη Βόρεια Μακεδονία, είτε από την Ελλάδα, έχουν την ίδια αξία και την ίδια δύναμη να εκφράσουν τις αλήθειες μας.

Παρ’ όλες τις αντιξοότητες που αντιμετωπίζουμε, το να ακούμε τις φωνές αυτές είναι αναγκαίο – γιατί κάθε φωνή είναι ένα βήμα προς την αλληλοκατανόηση, τη φιλία και την ενότητα των λαών. Όσο κι αν τα σύνορα και η προπαγάνδα προσπαθούν να μας χωρίσουν, η ποίηση είναι πάντα εκεί για να μας ενώνει, να μας υπενθυμίζει ότι, στην ουσία, είμαστε όλοι άνθρωποι. Και όσο τα λόγια μας διασχίζουν τα σύνορα, τόσο οι γέφυρες που χτίζουμε γίνονται πιο ισχυρές.

Η λογοτεχνία μας δείχνει ότι η συνεργασία και η επικοινωνία είναι ο μόνος δρόμος για να προχωρήσουμε μπροστά. Εάν παραμείνουμε ανοιχτοί και αποφασισμένοι, θα καταφέρουμε να ξεπεράσουμε κάθε εμπόδιο και να φτιάξουμε έναν κόσμο πιο δίκαιο, που θα βασίζεται στην ανθρωπιά και την αλληλεγγύη.

 

 

PROGRAM

OF THE ROUND TABLE

 

Literary and Intercultural Translation

as Crossing Border Dynamics

 

April 11 and 12, 2025 Conference Hall of the «Blaže Koneski» Faculty of Philology Ss. Cyril and Methodius University

Panel 1: Literary Translation from Greek to Macedonian

and from Macedonian to Greek

(11 April, 13:00)

Alexandra Ioannidou: The impossible statement: “translated from”. Some observations on the recent developments in Macedonian-Greek literary translation

Daniela Toševa: From Papyrus to Book: On Translations from Ancient Greek Beyond the Manuscript Tradition

Anastasija Gjurchinova: Grigor Prličev’s Translations: A Creative Passage of Borders in the 19th Century

Emilija Majstorova-Stojanovska: Literary Translation from Greek to Macedonian – Dilemmas and Challenges

Kica Kolbe: My Great-Grandmother’s Cherry Orchard on Vicho Mountain

Tomislav Osmanli: «The Saviors of God» by Nikos Kazantzakis Presented for the First Time to the Macedonian Public

Sofia Grigoridou / Živko Grozdanoski: On collaborative translation: bridges, trajectories, threads

15:00 Lunch break

Panel 2: Linguistic and Cultural Interferences

(11 April, 15:30)

Fotini Tsibiridou: Intercultural translation versus methodological nationalism. An anthropological account on decolonial possibilities within the Balkan context

Marjan Marković: The Macedonian Language in the Balkan Linguistic Environment

Dimitris Kataiftsis: Intercultural translation through female situated  knowledge: post-soviet greki storytelling 

Kristijan Veljanov: Learning Greek as a Foreign Language Through Features of the Macedonian Language: The Bitola Dialect as a Bridge Between the Two Languages

Eleni Sideri: Intercultural understanding and film: teaching the history of the neighbours through their cinema

Sotiris Minas: Macedonian Poetry from 1960 and its Translation into Greek: A Historical Review

Panel 3: Intercultural Translations as Border Crossings

(12 April, 10:00)

Ioannis Manos: Suspicious encounters across invisible lines: Border ethnography under the eyes of the state and its gatekeepers

Ljudmil Spasov: Kica Kolbe, the Great Woman, a Fighter Against Stereotypes and Prejudices

Vesna Mojsova Čepiševska: ABECEDAR – Both the First Reader and the First Children’s Book in the Macedonian National Language

Marija Čičeva-Aleksić: Between the Ancient and the Modern: The Experience of a Classical Philologist in Translating from Modern Greek

Christina Gkrompalli: Albanian Identity in action: Cultural Translations as Forms of Border Crossings

Maria Doumpa: The Experience of Translation

Fotis Sionis: Lost in translation

Vladimir Martinovski: Poetic Ekphrasis of sculptures between intersemiotic and intercultural translation

*Μπορείτε να διαβάσετε το άρθρο και στα μακεδονικά πατώντας πάνω σε αυτόν τον σύνδεσμο.