ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗ ΚΑΙ ΟΧΙ ΕΛΕΗΜΟΣΥΝΗ / οι δομές της απεξάρτησης στο κρεβάτι του Προκρούστη της κυβέρνησης Μητσοτάκη και η έμφυλη διάσταση της πάλης για απελευθέρωση από τις εξαρτήσεις

Η εφημερίδα «Η Κόκκινη» συζητά με την Κατερίνα, μέλος της ανοιχτής θεραπευτικής κοινότητας «Αργώ».

Τη συνέντευξη για την «Κόκκινη» πήρε η Κική Σταματόγιαννη

Μετά από προχωρήματα τόσο σε θεωρητικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο κινηματικής δράσης ενάντια σε ρατσιστικές ρητορικές και συμπεριφορές, σε ποιο σημείο θεωρείς ότι βρισκόμαστε σήμερα; Συνεχίζουμε να μιλάμε ακόμα για το στίγμα που φέρει ο χρήστης, η χρήστρια; Πώς αντιμετωπίζονται κοινωνικά οι ωφελούμενοι των προγραμμάτων απεξάρτησης;  

Παρά τα βήματα που έχουν γίνει για την αποδόμηση ρατσιστικών λόγων, στην πράξη συνεχίζουμε να ερχόμαστε αντιμέτωποι με βαθιά ριζωμένα στερεότυπα. Σε νυν αλλά και πρώην χρήστες, που είτε βρίσκονται σε πρόγραμμα απεξάρτησης είτε στη φάση επανένταξης, το στίγμα εξακολουθεί να είναι έντονο. Αντιμέτωποι με την καχυποψία, τον φόβο, ακόμα και τον οίκτο. Όχι μόνο κοινωνικά, αλλά και στον εργασιακό χώρο. Τα στεγνά προγράμματα (χωρίς τη χρήση υποκατάστατων ουσιών, δηλαδή) γνωρίζοντας εμπειρικά αυτά τα φαινόμενα, προσπαθούν να βοηθήσουν στην επανένταξη του ατόμου, δημιουργώντας τα ίδια θέσεις εργασίας. Αυτό όμως δεν αρκεί. Δυστυχώς δεν έχει εμπεδωθεί κοινωνικά η έννοια της αποδοχής και της υποστήριξης. Πολλοί από εμάς αποκρύπτουμε, ως ένοχοι, από τον περίγυρό μας, τον πιο σημαντικό αγώνα της ζωής μας, αυτόν της απεξάρτησης. Είναι άδικο και καθηλωτικό αυτό, γιατί η απεξάρτηση είναι μια θαρραλέα προσωπική και πολιτική πράξη. Προσωπικά έχω πάψει να το κρύβω, παίρνοντας πάντα το ρίσκο να με κοιτούν με αμφισβήτηση ή να απομακρυνθούν άτομα από κοντά μου. Αναλαμβάνω την ευθύνη της απόφασης αυτής στις διαπροσωπικές μου σχέσεις, με το όποιο κόστος, γιατί θέλω να είμαι συνεπής με τον εαυτό μου και τις πράξεις μου. Πιστεύω ότι το στίγμα μπορεί να σπάσει μόνο όταν το αναγνωρίζουμε. Δεν αρκούν όμως οι προσωπικές επιλογές και οι θεωρητικές τοποθετήσεις. Χρειάζονται αλλαγές στην εκπαίδευση, στα ΜΜΕ, στις πολιτικές πρόνοιας και στη γλώσσα που χρησιμοποιεί η κοινωνία για να μας περιγράψει. Μια κοινωνία που επιτρέπει σε ένα συγκεκριμένο σύστημα να την εξουσιάζει μετατρέποντάς την σε δυσλειτουργική, σε ωθεί στην κατάχρηση ουσιών, έπειτα σου φορτώνει την ταμπέλα του αναξιόπιστου, του άχρηστου, που σε ακολουθεί μια ζωή, αγνοώντας το δικό της μερίδιο ευθύνης. 

Σε μια εποχή που οι γυναίκες προσπαθούν συλλογικά να αρθρώσουν λόγο και να μιλήσουν για τις καταπιέσεις τους, θα ήθελες να μας μιλήσεις για ένα από εκείνα τα σταυροδρόμια, που συχνά μένει εκτός δημόσιας κουβέντας; Θα ήθελες να μας περιγράψεις την έμφυλη διάσταση στον χώρο των εξαρτήσεων; Τι σημαίνει δηλαδή στον 21^ο αιώνα να είσαι γυναίκα, εργαζόμενη ή άνεργη, ντόπια ή μετανάστρια, και να παλεύεις με την εξάρτηση είτε από αλκοόλ είτε από ουσίες;

Το να είσαι εξαρτημένη γυναίκα είναι μια εμπειρία που φέρει πολλά βάρη, γιατί πρέπει να δώσεις πολλές μάχες ταυτόχρονα λόγω των πολλαπλών ρόλων, που καλείσαι να υπηρετήσεις στη σύγχρονη εποχή. Ακολουθείται από το στίγμα της «αποτυχημένης», «παραμελημένης». Μια γυναίκα που είναι και μητέρα, ακόμα και στη διαδικασία της απεξάρτησης, δέχεται αυστηρότερη κριτική από έναν άντρα στην ίδια θέση. Αντιμετωπίζεται ως απειλή για το παιδί της και ως «ανεύθυνη» και αυτό δημιουργεί ακόμη μεγαλύτερο τραύμα. Πρέπει να διεκδικήσεις χώρο σε έναν κόσμο που δεν σου τον δίνει εύκολα και να παλέψεις εκτός από την εξάρτηση και με ένα σύστημα που έχει στηθεί κυρίως πάνω στις ανάγκες των αντρών και όχι με βάση της ιδιαιτερότητες ή τις βιωμένες εμπειρίες των γυναικών ή και της lgbtqi κοινότητας. Πολλές γυναίκες έχουν βιώσει κακοποίηση –ψυχική, σωματική, σεξουαλική- είτε πριν την εξάρτηση είτε μέσα σε αυτήν και άλλες έχουν καταφύγει στην σεξεργασία, για να εξασφαλίσουν μόνο και μόνο τη χρήση κάποιας ουσίας. Αυτά τα βιώματα πολλές φορές αποσιωπώνται, γιατί η κοινωνία είναι σκληρότερη με τη γυναίκα χρήστρια. Δυστυχώς αυτές  οι διαστρεβλωμένες αντιλήψεις περνάνε ακόμα και μέσα σε ορισμένες θεραπευτικές δομές, που δεν είναι πάντα έμφυλα ευαίσθητες. Δεν είναι τυχαίο ότι στα προγράμματα αποτελούμε πάντα μειοψηφία. Όχι επειδή δεν έχουμε ανάγκη βοήθειας, αλλά διστάζουμε να τη ζητήσουμε, γιατί οι ενοχές, η ντροπή και το τραύμα προηγείται ή συνυπάρχει με τη χρήση κάνοντας τον δρόμο προς την απεξάρτηση δυσκολότερο. Παρόλα αυτά, έχει φανεί πως όταν τελικά μια γυναίκα καταφέρνει να δεσμευτεί σε ένα πρόγραμμα, έχει μεγαλύτερες πιθανότητες επιτυχίας και σταθερότητας μακροπρόθεσμα. Αυτό λέει κάτι πολύ δυνατό: Ότι ενώ ξεκινάμε από πιο άνισες και «στιγματισμένες» αφετηρίες, κουβαλάμε τεράστια δύναμη και αντοχή και οι εμπειρίες μας αξίζει να ακούγονται, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένα σύστημα φτιαγμένο να μας φροντίζει με ευαισθησία και ασφάλεια, χωρίς κριτική. 

Συχνά μιλάμε για ένα πραγματικά συμπεριληπτικό φεμινιστικό κίνημα. Έχεις συναντήσει ποτέ κάποια αρνητική αντίδραση μέσα στους δικούς μας χώρους; Είμαστε, θεωρείς, εξοικειωμένοι και έτοιμοι/έτοιμες/έτοιμα να αποδεχτούμε άτομα που είναι σε διαδικασία απεξάρτησης;

Το φεμινιστικό κίνημα έχει κάνει πολλά βήματα προς τη συμπερίληψη. Τα  τελευταία χρόνια που βρισκόμουν στη Θεσσαλονίκη, βρέθηκα συχνά σε χώρους αυτοοργανωμένους, κινηματικούς, σε ανοιχτές συνελεύσεις, σε διαμαρτυρίες. Υπήρξε κατανόηση, αποδοχή και κυρίως στήριξη. Επειδή όμως έχω επαφή και με την επαρχία και με την Αθήνα, θα σου πω ότι αυτό που έζησα εγώ δεν είναι ο κανόνας, αλλά οι φωτεινές εξαιρέσεις. Υπάρχουν άτομα που συνάντησαν αντιφάσεις και αρνητικές αντιδράσεις ακόμα και σε τέτοιους χώρους, οι οποίες αποτέλεσαν τη χαριστική βολή για εκείνους. Δε θα ξεχάσω μια φίλη και συντρόφισσα που μου είπε «Αν δεν χωράω κι εδώ, τότε πού;». Κάποιες φορές υπάρχει η τάση να υποτιμούνται τα άτομα που βίωσαν την εξάρτηση και αυτό έρχεται σε αντίθεση με την πραγματική έννοια του συμπεριληπτικού φεμινισμού. Θα πρέπει να γνωρίζουμε τις κοινωνικές συνθήκες, που οδήγησαν κάποιον/α/ο στην εξάρτηση: τη φτώχεια, την κακοποίηση, τη συστημική καταπίεση, το οικογενειακό σύστημα. Θα πρέπει να βρεθούν κι άλλοι τρόποι για να ενσωματωθούν οι ιστορίες και οι εμπειρίες όλων χωρίς αποκλεισμούς, αλλά με αλληλεγγύη και σεβασμό. Τα κινήματα έχουν ακόμη δρόμο να διανύσουν, αλλά αυτό είναι μια πρόκληση που πρέπει να αντιμετωπίσουμε όλοι/ες/α. Όχι στα λόγια, αλλά με πράξεις.

Η εμπορευματοποίηση ακόμα και αυτού του αγαθού της ζωής, η ιδιωτικοποίηση στον χώρο της υγείας καταλαβαίνουμε λίγο-πολύ όλες μας τι σημαίνει. Θα ήθελες να μας πεις τι σημαίνει πρακτικά για σένα όπως και για κάθε ωφελούμενο προγραμμάτων απεξάρτησης ότι ο Νέος Ενιαίος Φορέας δεν θα υπάγεται στο ΕΣΥ, αλλά θα είναι Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου;

Για εμάς που δίνουμε τη μάχη με τις ουσίες, η ύπαρξη δημόσιων και δωρεάν δομών απεξάρτησης είναι ζήτημα ζωής και θανάτου. Δεν μιλάμε απλά για μια διοικητική αλλαγή, αλλά κυρίως για μια λειτουργική αλλαγή. Πρόκειται για μια βίαιη αποδόμηση του δημόσιου χαρακτήρα της θεραπείας και της υγείας. Νιώθουμε ότι γινόμαστε «πελάτες» υπό προϋποθέσεις, με ημερομηνία λήξης και κόστος. Αριθμοί και όχι άνθρωποι με δικαιώματα. Στο βωμό του κέρδους και της ιδιωτικοποίησης θα κινδυνέψουν εργαζόμενοι και θα αποκλειστούν οι ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, καθώς ανοίγει διάπλατα ο δρόμος για ιδιωτικά κέντρα. Φορείς με ιστορική βαρύτητα στον χώρο της απεξάρτησης, όπως η «Αργώ», το «ΚΕΘΕΑ», το «18 Άνω» κ.ά., έχοντας υψηλά ποσοστά επιτυχίας των ωφελούμενων, παρά τις ελλείψεις προσωπικού, αποδομούνται και καλούνται να συγχωνευτούν —κι ας έχουν διαφορετική φιλοσοφία και θεραπευτική προσέγγιση. Είναι παράλογο όλο αυτό. Το πρόβλημα κάθε εξαρτημένου είναι εξατομικευμένο και ο πλουραλισμός στη θεραπεία είναι απαραίτητος. Αυτή τη στιγμή βρισκόμαστε όλοι σε σύγχυση και φόβο. Ο αγώνας ενάντια στην εξάρτηση είναι αγώνας για δημόσια υγεία, για ισότητα και αξιοπρέπεια. Δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι υπό διαπραγμάτευση. Από την προσωπική μου διαδρομή κατάλαβα πόσο σημαντικό ήταν να μπορώ να επιλέξω ποια δομή ταιριάζει στην ιδιοσυγκρασία μου και στο πολυπαραγοντικό και πολύπλοκο πρόβλημα της εξάρτησής μου. Στην «Αργώ», όπου βρίσκομαι τους τελευταίους μήνες, είναι το σπίτι μου, είναι τα αδέλφια μου, η φροντίδα και το νοιάξιμο που χρειάζομαι για να κρατηθώ. Νιώθω ότι αυτό θέλουν να μου το πάρουν μέσα από τα χέρια μου.

Από τον Νοέμβρη του 2023 μέχρι και την ψήφιση του σχεδίου νόμου Βαρτζόπουλου από τα θερινά τμήματα της Βουλής το καλοκαίρι (Ιούλη) του 2024, έχουν γίνει μια σειρά από σημαντικές κινητοποιήσεις από συνδικαλίστριες στον χώρο της ψυχικής υγείας. Ο υπουργός Υγείας έχει εκθέσει το σχέδιό του «περί ολοκλήρωσης της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης». Θα ήθελες να μας πεις εσύ τι σημαίνει για σένα – και για τα υπόλοιπα ωφελούμενα άτομα- μια ψυχιατρική μεταρρύθμιση; Τι είναι αυτό που διεκδικείτε;

Παρά τις αντιδράσεις, τις διαμαρτυρίες και τη σύσσωμη καταψήφιση της αντιπολίτευσης, το νομοσχέδιο-έκτρωμα, πέρασε από την Βουλή το καλοκαίρι του ’24. Δίχως καμία μελέτη, καμία επιστημονική τεκμηρίωση και γνώση του αντικειμένου, χωρίς να αναφέρεται πουθενά «ο άνθρωπος», παρά μόνο ο ρόλος του ΔΣ και του προέδρου του ΕΟΠΑΕ. Η απεξάρτηση απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση και προγράμματα, όπως το «Αργώ», έχουν ολοκληρωμένες διαδικασίες, θεμελιώδεις αρχές και συγκεκριμένη θεραπευτική προσέγγιση. Από τον συμβουλευτικό σταθμό, την ανοιχτή κοινότητα, το πρόγραμμα εφήβων, το πρόγραμμα εργαζομένων, τη διπλή διάγνωση, τις ομαδικές θεραπείες, τις οικογενειακές ομάδες, την αθλοπαιδεία, τη θεραπεία μέσω των τεχνών και του θεάτρου, μέχρι τη φάση της επανένταξης, η απεξάρτηση αναγνωρίζεται και αντιμετωπίζεται ολοκληρωμένα. Μέσα από τέτοια στεγνά προγράμματα, οι άνθρωποι βγαίνουν απελευθερωμένοι όχι μόνο απ’ τις ουσίες αλλά κι από συμπεριφορικές δυσλειτουργίες, ως άτομα πλήρως ικανά να επανενταχθούν στην κοινωνία. Οι αναφορές που υπάρχουν στο νομοσχέδιο για «λειτουργικούς χρήστες» και για «μείωση της βλάβης» για εμάς είναι τρομακτικές και για τις φαρμακευτικές εταιρίες, ζητούμενο. Δεν πρόκειται για μεταρρύθμιση, μα για απορρύθμιση. Για αποδόμηση και ισοπέδωση. Δεν ενώνει τα προγράμματα. Τα απονεκρώνει σε μια απρόσωπη λογική χωρίς ενίσχυση της θεραπείας. Είναι απαραίτητο να υπάρχει το δικαίωμα της επιλογής της θεραπευτικής προσέγγισης. Πρέπει να διατηρηθεί η αυτονομία και η διαφορετικότητα των προγραμμάτων και να ενισχυθούν ουσιαστικά. Όχι να ενοποιηθούν με πρόσχημα την εξοικονόμηση πόρων. Οι θεραπευτές δεν μπορούν να μεταφέρονται οπουδήποτε κρίνει η υπηρεσία, διότι είναι απόλυτα συνδεδεμένοι με το άτομο σε απεξάρτηση και με την επιτυχία του. Μιλάμε για ζωή! Όχι για οργανωτικά και οικονομικά διαγράμματα! Φυσικά και ζητούμε την κατάργηση του!

Πώς θα μπορούσαμε, Αριστερά και κινήματα, να βοηθήσουμε στις διεκδικήσεις σας;     

Για να στηρίξει η αριστερά και τα κινήματα τις διεκδικήσεις μας, πρέπει πρώτα να υπάρχει η γνώση πως οι άνθρωποι που βιώσαμε την εξάρτηση και τον κοινωνικό αποκλεισμό, έχουμε φωνή, πολιτική σκέψη και λόγο για τη ζωή μας. Θα πρέπει να δημιουργηθεί χώρος για την δική μας αυτοοργάνωση. Χρειαζόμαστε συλλογικότητες, στέκια, σχήματα, όπου θα μπορούμε να σχεδιάζουμε δράσεις και να διεκδικούμε. Επίσης η εξάρτηση δεν πρέπει να θεωρείται «τεχνικό» ή «επιστημονικό» ζήτημα, επειδή έχει πόνο, τραύμα και ακατάστατες διαδρομές, αλλά να αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό και ταξικό ζήτημα, που χρήζει πολιτικής απάντησης. Για εμάς, το να βγαίνουμε στον δρόμο, να συμμετέχουμε, να φωνάζουμε ότι δεν είμαστε «αντικείμενα και αριθμοί» αλλά άνθρωποι με δικαιώματα, είναι κι αυτό κομμάτι της θεραπείας. Είναι η θεραπεία της συλλογικότητας και της αντίστασης σε ένα πολιτικό σύστημα που μας θέλει σιωπηλούς, απομονωμένους, πειθαρχημένους. Να μπει μπροστά η αλληλεγγύη και όχι η ελεημοσύνη.