Γράφει ο Σωτήρης Μηνάς

Πριν από ακριβώς 100 χρόνια, τον Μάιο του 1925, το ελληνικό κράτος προέβη σε μια πολύ σημαντική ενέργεια: εξέδωσε το Abecedar, δηλαδή ένα μακεδονικό αναγνωστικό για τους σλαβόφωνους πληθυσμούς της βόρειας Ελλάδας. Η πράξη αυτή υπήρξε απόρροια της πίεσης που δέχτηκε το ελληνικό κράτος από τη διεθνή διπλωματία και ιδιαίτερα από την Κοινωνία των Εθνών, η οποία είχε συσταθεί μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η Ελλάδα, αν και είχε δεσμευτεί με τη Συνθήκη των Σεβρών το 1920 να αναγνωρίσει τις εθνικές μειονότητες και να ιδρύσει σχολεία, όπου θα διδάσκεται η μητρική μακεδονική γλώσσα, αρνιόταν πεισματικά να το εφαρμόσει στην πράξη. Μέχρι που, το 1924, με το σύμφωνο μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας (το λεγόμενο Πρωτόκολλο Πολίτη–Καλφώφ), η Ελλάδα δεσμεύτηκε να παραχωρήσει δικαιώματα στις μειονότητες, όπως απαιτούσε η Βουλγαρία, ελπίζοντας στην αναγνώριση βουλγαρικής μειονότητας.

Εν τέλει, το ελληνικό κράτος αποφάσισε –κάνοντας ελιγμό- να συντάξει ένα αλφαβητάρι/αναγνωστικό για τους εθνικά Μακεδόνες, στη μακεδονική γλώσσα της περιοχής Φλώρινας–Μπίτολα, ώστε να διαφοροποιείται από τη βουλγαρική. Για τον ίδιο λόγο, χρησιμοποιήθηκε και η λατινική γραφή.

Έχει ενδιαφέρον ότι ο Βασίλης Δενδραμής, εκπρόσωπος της Ελλάδας το 1925 στην Κοινωνία των Εθνών, κατονομάζει τη γλώσσα με το όνομά της –δηλαδή μακεδονική- και δηλώνει ότι είναι διακριτή τόσο από τη σερβική όσο και από τη βουλγαρική.

Το σχέδιο προέβλεπε διανομή του βιβλίου στους μαθητές της πρώτης δημοτικού στις περιοχές Φλώρινας, Αμυνταίου, Καστοριάς και Πέλλας, και εισαγωγή του στη διδασκαλία της περιόδου 1925–1926. Ωστόσο, λίγους μόλις μήνες μετά την έκδοσή του, μπροστά στις ακραίες αντιδράσεις του εθνικιστικού βαθέος κράτους, το βιβλίο αποσύρθηκε.

Η πολιτική εναντίωση υπήρξε λυσσαλέα. Σε περιοχές όπως η Φλώρινα και το Αμύνταιο, οργανώθηκαν δημόσιες τελετές καύσης τού Abecedar, με τη συμμετοχή των τοπικών αρχών, της χωροφυλακής και του κλήρου. Και φυσικά, η άμεση απόσυρσή του και εν τέλει η συνέχιση της άρνησης ύπαρξης οποιασδήποτε μειονότητας εντός των ελληνικών συνόρων, όπως και οι απηνείς διωγμοί ενάντια σε όσους τολμούσαν να μιλούν τη μητρική τους μακεδονική γλώσσα, δείχνουν την υποκρισία του ελληνικού κράτους, που ποτέ πραγματικά δεν έδειξε γνήσιο ενδιαφέρον για καμία μειονότητα.

Άλλωστε, ακριβώς εκεί βασίστηκε το εθνικό ιδεολόγημα της θεμελίωσης του ελληνικού έθνους: στην άρνηση κάθε άλλης ταυτότητας, κάθε άλλης γλώσσας και στην επιβολή –με πλύση εγκεφάλου και καταναγκασμό- της «ελληνικής» εθνικής ταυτότητας και γλώσσας.

Έναν αιώνα μετά, τι έχει αλλάξει;

Ο μακεδονικός λαός στην Ελλάδα παραμένει αόρατος: χωρίς αναγνώριση, χωρίς εκπαίδευση στη γλώσσα του, χωρίς καμία πολιτιστική στήριξη. Όχι απλώς σαν να μην υπάρχει – αλλά σα να απαγορεύεται να υπάρχει. Το κράτος επιμένει να αρνείται την ύπαρξη μακεδονικής εθνικής ή γλωσσικής ταυτότητας εντός των συνόρων του.

Δεν τους επιτρέπεται να δηλώσουν διαφορετική εθνική ταυτότητα από την ελληνική, να οργανώσουν συλλόγους με αναφορά στη μακεδονική κουλτούρα χωρίς να διώκονται. Δεν μπορούν καν να μιλήσουν τη γλώσσα τους δημόσια χωρίς να στιγματιστούν.

Ο εθνικιστικός μύθος του «ομόγλωσσου–ομόεθνου–ομόθρησκου» υπήρξε το θεμέλιο, πάνω στο οποίο δομήθηκε το σύγχρονο ελληνικό κράτος. Όποιος κινούνταν έξω από τα όρια αυτού του τρίπτυχου, βρισκόταν στο στόχαστρο. Το ελληνικό κράτος, ως μηχανή καταπίεσης, προσέφερε ενσωμάτωση και προνόμια στους σιωπηλούς αποδέκτες και καταστολή στους αντιστεκόμενους και σε όσους έμεναν ακόμα όρθιοι. Και οι Μακεδόνες, που δεν παραδόθηκαν, μπήκαν στο στόχαστρο.

Το αστικό κράτος διακατέχεται από τρομερή ανησυχία για την ετερότητα. Ο φόβος απέναντι στην άλλη ταυτότητα ήταν, είναι και παραμένει ισχυρός.

Το Abecedar έρχεται για να μας θυμίσει ότι, έστω και για λίγους μήνες, αναγνωρίστηκε από τους ίδιους τους διώκτες της η ύπαρξη της μακεδονικής μειονότητας.

Οι διεθνιστ(ρι)ες δεν έχουμε κανέναν λόγο να υπερασπιστούμε τις αυταπάτες του εθνικιστικού αφηγήματος. Ο ταξικός αγώνας και η υπεράσπιση των εθνοτικών και γλωσσικών δικαιωμάτων πάνε χέρι-χέρι. Δεν μπορεί να υπάρξει σοσιαλισμός, αν δεν υπάρχει χώρος για όλους, όλες και όλα.

Και η αληθινή ισότητα θα έρθει μόνο, όταν οι Μακεδόνες στην Ελλάδα σταματήσουν να είναι φαντάσματα ή προδότες στα ίδια τα χώματά τους.

Απέναντι στην κρατική καταπίεση, την αποσιώπηση και την προπαγάνδα, πρέπει να σταθούμε αλληλέγγυοι: να απαιτήσουμε την αναγνώριση της μακεδονικής εθνικής και γλωσσικής μειονότητας· να διεκδικήσουμε την ίδρυση σχολείων, την ελευθερία έκφρασης, την πολιτιστική αυτονομία· να διαλύσουμε το ψέμα της εθνικής μονοφωνίας.

Να θυμίσουμε ότι τα Βαλκάνια είναι –και θα παραμείνουν- ένας τόπος γεμάτος από διαφορετικές γλώσσες, λαούς και ταυτότητες. Και αυτό είναι η δύναμή τους – όχι η αδυναμία τους.

*Το άρθρο βρίσκεται δημοσιευμένο στην εφημερίδα «Η Κόκκινη» φύλλο 28, Μάης 2025, που κυκλοφορεί.