ΙΟΥΛΙΑΝΑ 1965 «Οι μέρες που λαχτάρησα θα ‘ρθούν»
Γ΄ μέρος: Η γενική απεργία στις 27 Ιούλη 1965
Γράφει ο Χάρης Παπαδόπουλος
«Μαύρα προαισθήματα με κατέχουν και, αν και εκ φύσεως δεν είμαι απαισιόδοξος, το κλίμα μου ενθυμίζει ολίγον ’44, ολίγον ‘47»
(Γεώργιος Ράλλης, ηγετικό στέλεχος της Δεξιάς, τέλη Ιούλη 1965)
Από τις 15 Ιούλη είχαν περάσει περισσότερες από δέκα ημέρες που κυβερνούσε την Ελλάδα μια ομάδα λίγων δεκάδων αποστατών βουλευτών της Ένωσης Κέντρου, οι οποίοι δεν διέθεταν κοινοβουλευτική πλειοψηφία, αλλά μόνο τη σκανδαλώδη εύνοια του βασιλιά. Η κυβέρνηση Αθανασιάδη–Νόβα δεν βιαζόταν να εκτεθεί στην ψήφο της βουλής. Ούτε, πολύ περισσότερο, τα μέλη της διακινδύνευαν να βρεθούν σε δημόσια θέα, από τον φόβο του οργισμένου λαού. Οι «χάρτινοι» υπουργοί και βουλευτές της Αποστασίας κρύβονταν και προσπαθούσαν να ροκανίσουν τον χρόνο, μέχρι να κουραστεί ο εργατόκοσμος να διαδηλώνει εναντίον τους.
Η «κυβέρνηση» του Αθανασιάδη–Νόβα θα καθυστερήσει την καταψήφισή της στη βουλή μέχρι το βράδυ της Τετάρτης 28 Ιούλη. Και εκεί θα εκπνεύσει.
Ήδη, την προηγούμενη μέρα, Τρίτη 27 Ιούλη, θα έχει πραγματοποιηθεί στη χώρα μια γενική πολιτική απεργία με αίτημα την πτώση της κυβέρνησης των αποστατών. Η απεργία πέτυχε πολύ σημαντική συμμετοχή των εργαζομένων, παρά το ότι υπονομεύτηκε από την αρχή.
Πώς (δεν) οργανώθηκε η γενική απεργία
Την απεργία της 27ης Ιούλη την κάλεσε η (ολότελα καθεστωτική) ΓΣΕΕ και τη στήριξε η ομαδοποίηση των «115» σωματείων.
Επρόκειτο για μια κίνηση συνδικαλιστικών οργανώσεων, που είχαν έρθει σε σύγκρουση με τη ΓΣΕΕ. Κάποιες μάλιστα είχαν διαγραφεί από τη δύναμή της. Τα πιο μαχητικά κομμάτια της οργανωμένης εργατικής τάξης στην Ελλάδα ήταν οργανωμένα στην «Κίνηση των 115 ΣΕΟ»[i], που έφτασε, λίγο πριν τη δικτατορία της 21ης Απρίλη 1967, να συγκεντρώνει σχεδόν 700 σωματεία. Στα «115» σωματεία κυριαρχούσαν οι αγωνιστές και οι αγωνίστριες της ΕΔΑ, καθώς εκεί μέσα μπορούσαν να παλέψουν οργανωμένα με πολύ καλύτερους όρους σε σχέση με την ασφαλίτικη ΓΣΕΕ.
Παρόλα αυτά, ενόψει της γενικής απεργίας της 27ης Ιούλη, τόσο η ΓΣΕΕ όσο και τα «115» σωματεία κράτησαν παρόμοια στάση. Και οι δύο συνδικαλιστικές οργανώσεις διόρισαν στα γρήγορα μια κοινή απεργιακή επιτροπή και κάλεσαν όλη την εργατική τάξη να κατεβεί σε μία μονάχα απεργιακή συγκέντρωση διαμαρτυρίας, στην Αθήνα.
Καμία απολύτως μέριμνα δεν πάρθηκε προκειμένου να προηγηθούν συνελεύσεις στις κλαδικές οργανώσεις και στους τόπους δουλειάς. Ούτε, φυσικά, να εκλεγούν τοπικές και κλαδικές απεργιακές επιτροπές και να διοριστούν απεργιακές φρουρές. Ούτε οργανώθηκε η ελάχιστη δράση, που θα κινητοποιούσε τις εργατικές μάζες να κάνουν δική τους υπόθεση την επιτυχία της απεργίας. Η πιο σημαντική πολιτική μάχη που είχε να δώσει η εργατική τάξη της Ελλάδας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η μοναδική γενική πολιτική απεργία στην ιστορία της χώρας μετά το 1946 και έως σήμερα που γράφονται αυτές οι γραμμές, το 2025, απλώς κηρύχτηκε από τις συνδικαλιστικές ηγεσίες και αφέθηκε στον αυτόματο πιλότο.
Είναι φανερό πως οι συνδικαλιστές ηγέτες, τόσο οι καθεστωτικοί όσο και οι σταλινικοί τής ΕΔΑ, περίμεναν πως το κάλεσμα για μια τόσο πρόχειρη απεργία θα λειτουργήσει εκτονωτικά και, εν τέλει, διαλυτικά, για την οργή των εργατικών μαζών.
Αλλά τα πράγματα εξελίχθηκαν πολύ διαφορετικά. Γράφει ο ιστορικός Δημήτρης Λιβιεράτος στο «Χρονικό του Ιουλίου 1965»:
Αφήγηση Λιβιεράτου για τη Γενική Απεργία της 27ης Ιούλη
[…] Ύστερα από ένα Σαββατοκύριακο σχετικά ήσυχο, ο αγώνας ξαναπαίρνει τ’ απάνω από τη Δευτέρα. Όσο κρατιέται η κυβέρνηση της Αυλής, τόσο αγανακτεί ο λαός. Την Τρίτη θα γίνει η γενική απεργία. Είναι πραγματικά μια μεγάλη μέρα για τους αγώνες του ελληνικού προλεταριάτου. Το εγχείρημα είναι δύσκολο και επικίνδυνο. Από το 1946 έχει να γίνει πανεργατική πολιτική απεργία. Η προετοιμασία δεν είναι επαρκής. Οι απεργιακές επιτροπές δεν έχουν συγκροτηθεί παντού και σε όλη την κλίμακα. Απεργιακές φρουρές δεν υπάρχουν.
Και όμως, αυθόρμητα, μέσα στα εργοστάσια, στα μαγαζιά, στις γειτονιές, έγινε μια τεράστια προετοιμασία. Ο ένας με τον άλλον, οι εργατικοί χώροι μπαίνουν σε κίνηση, αυτοσχέδιες επιτροπές σχηματίζονται, απεργιακές φρουρές της στιγμής δημιουργούνται απ’ αυτούς που βαδίζουν στους δρόμους, από άγνωστους μεταξύ τους εργάτες και η απεργία παίρνει σάρκα και οστά. Η συγκοινωνία έχει σχεδόν σταματήσει, αλλά χιλιάδες, πολλές χιλιάδες εργάτες κατεβαίνουν με τα πόδια στην πλατεία της Δημαρχίας όπου θα γίνει η συγκέντρωση.
Μέσα σ’ ένα σκληρό και σπάνιο λιοπύρι αρχίζει η συγκέντρωση. Ομιλητές επί ομιλητών περνάνε από το βήμα, λέγοντας τα ίδια και τα ίδια, αρχίζουν να κουράζουν τη συγκέντρωση. Τα συνθήματα είναι αδύνατα. Σήμερα η ΕΔΑΐτικη «γραμμή» έχει κατεβάσει και τις τελευταίες εφεδρείες της για να συγκρατήσει τη συγκέντρωση σε ορισμένα όρια ησυχίας. Έχει δώσει ρητές υποσχέσεις στη διεύθυνση της αστυνομίας ότι θα κρατήσει την τάξη. Αλλά ποιανού την «τάξη»; Του κύριου Τούμπα; Όταν τελειώνει η συγκέντρωση με το διάβασμα του ψηφίσματος, ακούγονται τα συνηθισμένα «Διαλυθείτε ησύχως», «Δημοκράτες, να πάτε στα σπίτια σας» και το πιο γελοίο: «Να φανούμε πολιτισμένοι». Με ποιον; Τον κύριο Τούμπα που σκότωσε τον Σωτήρη και ματοκύλησε την Αθήνα;
Οι εργάτες προχωράνε προς την Ομόνοια και από ‘κει στην οδό Πανεπιστημίου, αδιαφορώντας για τις συνεχείς σειρές των «εφόρων» που τους εκλιπαρούν να γυρίσουν πίσω. Αυτοί ήρθαν για να διαδηλώσουν τη θέλησή τους και όχι να μπαφιάσουν από λόγια στην πλατεία της Δημαρχίας. Μια τεράστια εργατοθάλασσα ανεβαίνει ορμητικά προς το Σύνταγμα με συνθήματα «Δημοψήφισμα», «Ο στρατός με τον λαό», «Ο Σωτήρης ζει», «1-1-4», «Η Αυλή να μαντρωθεί».
Τα μαγαζιά κλείνουν, τα τελευταία μέσα συγκοινωνίας σταματάνε, τα ταξιά εξαφανίζονται, η απεργία επιβάλλεται. Η τεράστια διαδήλωση γίνεται η μεγαλύτερη και μαχητικότερη απεργιακή φρουρά που έχει δει μέχρι σήμερα η Ελλάδα.
Όλη η Διοικούσα Επιτροπή της ΕΔΑ και τα συνδικαλιστικά στελέχη προσπαθούν να συγκρατήσουν τον κόσμο. Η εργατιά της Αθήνας επιβάλλει τη θέλησή της, διαδηλώνει επί ώρες, συντρίβει εμπόδια και δεσμά που την κρατάγανε χρόνια.
Αν η διαδήλωση δεν γινόταν, η απεργία θα πέρναγε απαρατήρητη. Το μεσημέρι όλα τα μαγαζιά θα ήταν ανοιχτά και η συγκοινωνία θα είχε λειτουργήσει με τους ελάχιστους απεργοσπάστες, σκορπώντας την απογοήτευση. Η διαδήλωση όμως επέβαλε την απεργία, και ήταν η μεγάλη εργατική νίκη. Κανένας δεν δούλεψε το απόγευμα και το βράδυ ομάδες νεαρών διαδηλωτών γυρίζουν το κέντρο της Αθήνας με τα συνθήματά τους και τα πανό τους. Κανείς δεν τόλμησε από τους γενίτσαρους των αυλικών να βγει και να συγκρουστεί με την εργατιά της Αθήνας και αυτό είναι το μεγάλο ελπιδοφόρο μήνυμα της συγκλονιστικής απεργιακής ημέρας, από τις πιο μεγαλειώδεις στα χρονικά του ελληνικού εργατικού κινήματος[…][ii]
Οι «Έφοροι της Τάξεως» ή, για τον εργατόκοσμο, οι «Νοβαλτζίνες»
Πράγματι, όπως το θέτει στην αφήγησή του ο Δημήτρης Λιβιεράτος, η ηγεσία της ΕΔΑ είχε δώσει σαφείς υποσχέσεις στην ηγεσία του υπουργείου Δημοσίας Τάξεως πως «θα τηρηθεί η τάξις» στην Αθήνα, κατά τη διάρκεια της πολιτικής απεργίας 27ης Ιούλη. Πρόκειται για τη «Συμφωνία Νεφελούδη–Αρχοντουλάκη», που έλαβε χώρα την παραμονή της γενικής απεργίας, την 26η Ιούλη δηλαδή. Ο Βασίλης Νεφελούδης ήταν κεντρικό και ιστορικό στέλεχος του (παράνομου) ΚΚΕ[iii], μέλος της Διοικούσας Επιτροπής της ΕΔΑ και εκλεγμένος βουλευτής του κόμματος. Ο Αρχοντουλάκης ήταν, εκείνη την εποχή, ο επικεφαλής της Αστυνομικής Διεύθυνσης Αθηνών.
Η συμφωνία αυτών των δύο κυρίων για «την τήρηση της τάξεως» επαινέθηκε από τον αστικό τύπο, τόσο τον φιλικό προς την Ένωση Κέντρου («Αθηναϊκή», «Νέα», «Βήμα») όσο και τον ακραιφνή δεξιό («Βραδυνή») για την «υπεύθυνη» στάση που έδειχνε η ηγεσία της Αριστεράς στα γεγονότα. Οι ίδιοι έπαινοι σε αυτές τις εφημερίδες για την ηγεσία της ΕΔΑ άρχισαν να επαναλαμβάνονται τακτικά και με αφορμή την εντεινόμενη αρθρογραφία της εφημερίδας «Αυγή», οργάνου της ΕΔΑ, ενάντια στα «τροτσκιστικά» και «προβοκατόρικα» συνθήματα όπως «Δημοψήφισμα» και «Κάτω η μοναρχία», που δονούσαν τον εργατόκοσμο και τη νεολαία στις διαδηλώσεις των Ιουλιανών.
Κάποτε έγραφε ο Λένιν πως, αν σε παινεύει ο ταξικός εχθρός, πρέπει να καθίσεις και να αναλογιστείς ποιο πολιτικό λάθος διέπραξες. Όμως, η ηγεσία της ΕΔΑ και του ΚΚΕ, θα συνεχίσει ακάθεκτη. Τόσο να επιχειρεί με κάθε τρόπο να βάλει χαλινάρι στην εργατική οργή και να καλύψει το κενό της απούσας Αστυνομίας από τις περισσότερες διαδηλώσεις. Όσο και να ακκίζεται εισπράττοντας κολακείες από τις αστικές εφημερίδες για την «υπευθυνότητά» της απέναντι στους θεσμούς.
Και η αρθρογραφία των στελεχών της ΕΔΑ κατά των «τροτσκιστών προβοκατόρων», που –τάχα αυτές- συνεργάζονται με την Αστυνομία, θα φτάσει σε παροξυσμό, με κορυφαίο παράδειγμα το κατάπτυστο άρθρο που υπέγραψε, δυστυχώς, ο ίδιος ο Μίκης Θεοδωράκης, πρόεδρος της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη, αφιερωμένο στη συμμετοχή και τη δράση των τροτσκιστών στα Ιουλιανά, με τίτλο «Οι πυρκαγιές της Ασφάλειας».
Αυτό το θέμα όμως, της αντιτροτσκιστικής εκστρατείας της ΕΔΑ στα Ιουλιανά, θα το εξετάσουμε αναλυτικότερα στο επόμενο, τέταρτο μέρος του αφιερώματος, που θα ανεβεί στην ιστοσελίδα της «Κόκκινης» τον Αύγουστο.
Να σημειώσουμε εδώ πάντως πως πολύ γρήγορα, ήδη ακόμα από τη συγκλονιστική βραδιά της 17ης Ιούλη στη συγκέντρωση στο Παναθηναϊκό Στάδιο, οι λεγόμενοι «Έφοροι της Τάξεως» της ΕΔΑ και της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη, απαξιώθηκαν ξανά και ξανά από τους/τις διαδηλωτ(ρι)ες. Ο εργατόκοσμος τούς απωθούσε και, όχι πολύ σπάνια, τους καταχέριαζε, επιστρέφοντάς τους τον χαρακτηρισμό «προβοκάτορες». Αν και η περιφρονητική έκφραση, που χρησιμοποιούσε όλος ο κόσμος των Ιουλιανών απέναντι στους «Εφόρους», ήταν η λέξη «νοβαλτζίνες», από την ομώνυμη αναλγητική και παραλυτική ουσία που ήταν διαδεδομένη εκείνη την εποχή.
Εδώ δεν επρόκειτο μόνο για μια δυσαρμονία περιστασιακή ανάμεσα στα στελέχη της ΕΔΑ και τη μάζα των διαδηλωτ(ρι)ών των Ιουλιανών. Σε όλη τη διάρκεια της εξεγερτικής διάθεσης των 70 ημερών, ενώ η οργάνωση νεολαίας της ΕΔΗΝ πύκνωνε από νέα μέλη και επαφές, οι οργανώσεις της ΕΔΑ και της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη υπολειτουργούσαν και αραίωναν από τη συμμετοχή των απλών μελών. Κανείς δεν πήγαινε πρόθυμα να επιστρατευτεί από τα στελέχη του κόμματος και να εμφανιστεί ως «νοβαλτζίνας» στην επόμενη διαδήλωση.
Ένα ολόκληρο κύμα 70 ημερών ενθουσιώδους εργατικής και νεολαιίστικης μαχητικής δράσης πέρασε πάνω από τις οργανώσεις της ΕΔΑ και της Νεολαίας Λαμπράκη, χωρίς να αφήσει σαν καταστάλαγμα μαζικές στρατολογίες νέων μελών. Αντίθετα, άφησε τις οργανώσεις αυτές πολύ πιο αποδυναμωμένες, τόσο σε αριθμό όσο και σε διάθεση συμμετοχής.
Η οργανωτική βάση της ΕΔΑ και της Νεολαίας Λαμπράκη καταψήφισε «με τα πόδια» την ηττοπαθή και νερόβραστη πολιτική γραμμή της ηγεσίας.
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[i] «115 ΣΕΟ», δηλαδή «115 Συνεργαζόμενες Εργατοϋπαλληλικές Οργανώσεις».
[ii] Ιουλιανά 1965, Δημήτρης Λιβιεράτος & Γιώργος Δαλαβάγκας, εκδόσεις Εργατική Πάλη.
[iii] Ο Βασίλης Νεφελούδης είχε υπάρξει μέλος του Πολιτικού Γραφείου και Γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, δεύτερος την τάξη στην ηγεσία του Κόμματος για ένα διάστημα, μετά τον Γενικό Γραμματέα Νίκο Ζαχαριάδη.
Στο επόμενο μέρος του αφιερώματος:
ΙΟΥΛΙΑΝΑ 1965: «ΟΙ ΜΕΡΕΣ ΠΟΥ ΛΑΧΤΑΡΙΣΑ ΘΑ ‘ΡΘΟΥΝ» Δ΄ ΜΕΡΟΣ: Αποστασία Τσιριμώκου και η περίφημη «νύχτα των προβοκατόρων».
Η ΚΟΚΚΙΝΗ 