Γράφει ο Χάρης Παπαδόπουλος

«Ξοδεύουμε τα μοναστηριακά χρήματα για να φτιάξουμε τα χαλασμένα σπίτια των αγροτών και των φτωχών, για να τους στεγάσουμε, για να τους δώσουμε τα μέσα να καλλιεργήσουν τα χωράφια και τα αμπέλια τους και γενικά με τον ίδιο τρόπο να συντηρούμε εκείνους που αγωνίζονται με τα όπλα για να μη γίνουμε όλοι σκλάβοι… Τούτη η Πολιτεία στηρίζεται στην ισότητα και τη δικαιοσύνη και στην ευσέβεια… και επιζητεί σύμφωνα με τους νόμους που θεσπίσαμε να κρατάει όσα απόκτησε, καλύτερα και από την Πολιτεία του Πλάτωνα», απαντούσαν οι Ζηλωτές στους συκοφάντες τους, σύμφωνα με κάποιο χειρόγραφο που σώθηκε. Βλ. Κορδάτος Γιάννης, «Μεγάλη Ιστορία» σ. 265 και 266.

Το 1341, με τον θάνατο του Ρωμαίου αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης Ανδρόνικου Γ΄, ξεσπά εμφύλιος πόλεμος.

Αντίπαλοι: από τη μια ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος, γιος του Ανδρόνικου, που αναρριχάται στον θρόνο και από την άλλη ο Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός, Μέγας Δομέστιχος του Παλατιού και εκλεκτός των «Δυνατών», δηλαδή των μεγάλων φεουδαρχών, που του αμφισβητεί το δικαίωμα στη στέψη.

Ο εμφύλιος αυτός θα φέρει μεγάλες καταστροφές στην αυτοκρατορία. Οι δυο διεκδικητές του θρόνου θα χρησιμοποιήσουν μεγάλα στρατεύματα μισθοφόρων στις συγκρούσεις τους. Ανάμεσά τους και πολλές δεκάδες χιλιάδες Τούρκους πολεμιστές, που θα εγκατασταθούν έκτοτε μόνιμα στη Μακεδονία και τη Θράκη, περιοχές που θα ρημαχτούν από τις μάχες.

Ένα από τα φρικτά απόνερα του πολέμου θα είναι η επιδημία πανούκλας, που θα θερίσει την Κωνσταντινούπολη το 1347. Γράφτηκε πως σε κάθε 9 κατοίκους της πρωτεύουσας οι 8 χάθηκαν από την πανούκλα.

Όμως στη Θεσσαλονίκη, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της αυτοκρατορίας, εν μέσω εμφυλίου πολέμου αναδύθηκε η ελπίδα με τη μορφή της κοινωνικής επανάστασης. Οι φτωχοί της πόλης, με πρωτοβουλία των ναυτών της και με επικεφαλής ένα ριζοσπαστικό κίνημα μοναχών, τους περίφημους Ζηλωτές, κατέλυσε τις αρχές το καλοκαίρι του 1342.

Στη Θεσσαλονίκη θα εγκατασταθεί για εφτά χρόνια ένα καθεστώς ταξικής μονομέρειας υπέρ των φτωχών και των αδυνάτων, με αρκετές ομοιότητες με αυτό της Κομμούνας του Παρισιού του 1871. Όλα τα κυβερνητικά και εκκλησιαστικά αξιώματα στην πόλη θα είναι αιρετά. Και όλοι οι κάτοικοι, ανεξαρτήτως καταγωγής και θρησκείας, θα απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα, μεταξύ των οποίων και αυτό της ανεξιθρησκείας.

Η Θεσσαλονίκη ανακηρύσσεται ανοιχτά ως Δημοκρατία. Συστηματικά, όλη αυτή την επταετία, θα παίρνονται μέτρα από τη διοίκηση της πόλης υπέρ του λαού.

Δυστυχώς, οι πληροφορίες που έχουμε για την «Κομμούνα της Θεσσαλονίκης» έχουν ελλείψεις και κενά. Και αυτό διότι οι μόνες γραπτές πηγές που έχουν σωθεί ως σήμερα για αυτήν την επαναστατική εποποιία προέρχονται όλες από το στρατόπεδο του ταξικού εχθρού. Οι συγγραφείς που κατέγραψαν πληροφορίες για το πώς λειτουργούσε η «Κομμούνα» της πόλης μας ήταν κάποιοι εμπαθείς και χολωμένοι με τον εξεγερμένο λαό ευγενείς, μεταξύ των χιλίων περίπου φυγάδων που εγκατέλειψαν τη Θεσσαλονίκη με επικεφαλής τον έπαρχο Θεόδωρο Συναδηνό.

Οι αριστοκράτες φυγάδες της Θεσσαλονίκης εγκαταστάθηκαν σε ένα ισχυρό ρωμαϊκό κάστρο βόρεια της πόλης που τα ερείπιά του σώζονται ακόμα και σήμερα. Πρόκειται για το περίφημο Γυναικόκαστρο κοντά στο Κιλκίς. Από αυτό το φρούριο που μεταβλήθηκε στις «Βερσαλλίες» της θεσσαλονικιώτικης Κομμούνας οργανώνονταν όλες οι απόπειρες παλινόρθωσης ενάντια στην επαναστατημένη Θεσσαλονίκη. Και εδώ γράφτηκαν -με χολιασμένο μελάνι- όσα σχετικά ντοκουμέντα υπάρχουν ως σήμερα. Γι’ αυτό και μέσα σε αυτά τα κείμενα ελάχιστες φορές σώζονται τα λόγια και τα επιχειρήματα των Ζηλωτών.

Πώς κατάφερε και κράτησε για εφτά ολόκληρα χρόνια η Κομμούνα; Πέρα από τον ηρωισμό των μαχητών της, έπαιξε ρόλο και το ότι η Θεσσαλονίκη βρισκόταν στα μετόπισθεν του στρατού του Ιωάννη Καντακουζηνού που επιχειρούσε διαρκώς στην αρχή την πτώση της. Έτσι, η Κωνσταντινούπολη και ο Ιωάννης Παλαιολόγος κρατούσαν -από ανάγκη- στάση φιλικής ουδετερότητας απέναντι στην επαναστατημένη Θεσσαλονίκη.

Ενάντια στη Θεσσαλονίκη ο Καντακουζηνός οδήγησε την αφρόκρεμα των μισθοφόρων του: την περίφημη Καταλανική Εταιρεία με επικεφαλής τον μακελάρη πάμπολλων απροστάτευτων χωριών της Βαλκανικής χερσονήσου, τον Χουάν Περάλτα. Δίπλα του ο στρατός του Σέρβου ηγεμόνα Στέφανου Ντούσαν, σύμμαχου του Καντακουζηνού. Η εκστρατεία ενάντια στην Κομμούνα ξεκίνησε τέλη Αυγούστου του 1342. Φαινόταν πως η πτώση της πόλης ήταν βέβαιη.

Οι Καταλανοί μισθοφόροι είχαν ήδη κατακτήσει φήμη ανάλογη με αυτή των Βανδάλων. Και είχαν αποδείξει τις στρατιωτικές τους ικανότητες πολλές φορές, εξολοθρεύοντας ξανά και ξανά τους σιδερόφρακτους στρατούς των μεσαιωνικών Φράγκων ιπποτών και τις βαριές και δυσκίνητες λεγεώνες του στρατού της Κωνσταντινούπολης.

Όμως στα τείχη της Θεσσαλονίκης οι Καταλανοί αντιμετώπισαν ψυχωμένους ανθρώπους που ξέρανε για ποιο λόγο πολεμάνε. Και οι τρομεροί και ανίκητοι ως τότε μισθοφόροι χάσανε πανηγυρικά από τους εξεγερμένους πληβείους.

Όσο για το ιππικό του Ντούσαν, φάνηκε πως περισσότερο ενδιαφερόταν να βρει τρόπο να κυριεύσει με μπαμπεσιά το φρούριο του «Γυναικόκαστρου», την τοπική έδρα των συμμάχων του δηλαδή, που δέσποζε στην εύφορη μακεδονική πεδιάδα, παρά να κινδυνέψει σοβαρά στις εφόδους για την κατάληψη της Θεσσαλονίκης. Έτσι, λύθηκε ντροπιαστικά η πολιορκία της επαναστατημένης πόλης, πριν μπει για τα καλά το φθινόπωρο του 1342.

Λίγα χρόνια όμως αργότερα, οι δυο αντίπαλοι αυτοκράτορες θα σταματήσουν τον εμφύλιο πόλεμο μεταξύ τους και θα οργανώσουν έναν αντιδραστικό συνασπισμό. Θα μοιράσουν μεταξύ τους την εξουσία ως «συναυτοκράτορες» και θα ξεκινήσουν αγώνα ενάντια στις εξεγέρσεις χωρικών, που είχαν ξεσπάσει σε Μακεδονία και Θράκη και ενάντια σε τοπικούς άρχοντες που είχαν βρει την ευκαιρία στον αυτοκρατορικό εμφύλιο να ανεξαρτητοποιηθούν από την κεντρική εξουσία.

Και όταν οι δυο συναυτοκράτορες επέβαλαν το ξίφος τους στις επαρχίες, στράφηκαν με όλες τους τις δυνάμεις ενάντια στη Θεσσαλονίκη. Ήταν το έτος 1349 και 20.000 Τούρκοι μισθοφόροι του ρωμαϊκού στρατού πολιόρκησαν την πόλη, που χρόνια τώρα δεν έπαιρνε βοήθεια από πουθενά.

Η πόλη αντιστάθηκε απελπισμένα, όπως θα κάνει αρκετούς αιώνες αργότερα και η Παρισινή Κομμούνα. Αλλά στο τέλος έπεσε.

Και όπως κατοπινά και στο Παρίσι θα ακολουθήσει γενική σφαγή των εξεγερμένων εργατ(ρι)ών, έτσι και στην Κομμούνα της Θεσσαλονίκης οι Τούρκοι μισθοφόροι θα μαζέψουν χιλιάδες αιχμάλωτους Ζηλωτές και θα τους σφάξουν έναν-έναν, μέσα στον ναό της Παναγίας Αχεροποιήτου.

Αλλά τούτη η φρικτή ιστορία της σφαγής των Ζηλωτών αξίζει να περιγραφεί άλλη φορά, σε ξεχωριστό άρθρο. Όπως άλλο άρθρο θα χρειαστεί για το περιεχόμενο του ριζοσπαστικού κηρύγματος των Ζηλωτών.