Γράφει ο Χάρης Κωστούλας*

Πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πόλις το βιβλίο της Καουτέρ Αντιμί με τίτλο «Η εχθρική χαρά». Την συγγραφέα το ελληνικό αναγνωστικό κοινό την γνώρισε με το βιβλίο «Με άνεμο κακό», μετά ακολούθησε «Τα πλούτη μας» και τώρα ήρθε και το τρίτο της βιβλίο «Η εχθρική χαρά». Όλα της τα έργα κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πόλις, στις οποίες και είμαστε ευγνώμονες για την επαφή με την πένα της Καουτέρ Αντιμί.

Η Καουτέρ Αντιμί, γεννημένη το 1986, στο Αλγέρι, από Άραβες γονείς, με σπουδές στην φιλολογία, ζει στο Παρίσι από το 2008, και επιλέγει να γράφει τα βιβλία της στην γαλλική γλώσσα. Τα βιβλία της στην Γαλλία τιμώνται με διάφορα λογοτεχνικά βραβεία.

Η κοινή θεματική των βιβλίων της Καουτέρ Αντιμί, είναι η ιστορία της Αλγερίας. Και το εντυπωσιακό στην γραφή της, είναι ότι επιλέγει να χειριστεί την Ιστορία με τον μόνο τρόπο που της αρμόζει, σαν ένα ξυράφι που κόβει. Τα βιβλία της είναι λογοτεχνικά, αλλά κανείς δεν μπορεί να μείνει σε αυτήν την εκδοχή τους μόνο.

Μέσα από την γραφή της Αντιμι, ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή με την ιστορία της Αλγερίας. Μέσα από την ιστορία της Αλγερίας έρχεται σε επαφή με την ιστορία της γαλλικής αποικιοκρατίας. «Η ιστορία αυτού του τόπου μοιάζει με μία στοίβα επάλληλων στρωμάτων, χωρίς κανένα τους να σβήνεται ποτέ στ’ αλήθεια.».i Θα γράψει με αφορμή ένα κτίριο που βρίσκεται άθικτο από την εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, για να αλλάζει απλώς η χρήση του σε κάθε ιστορική περίοδο. Στο πρώτο βιβλίο της με τίτλο «Με άνεμο κακό» μέσα από την αφήγηση της ζωής των πρωταγωνιστών του ερχόμαστε σε επαφή με την ιστορία της Αλγερίας από την δεκαετία του 1920, μέχρι το 1992. Μέσα από την Λέιλα, τον Ταρέκ και τον Σαϊντ βλέπουμε την πραγματικότητα αυτής της χώρας.

Στο δεύτερο λογοτεχνικό της βιβλίο με τίτλο «Τα πλούτη μας», μαθαίνουμε για το βιβλιοπωλείο «Τα αληθινά πλούτη» και την ιστορία του εκδότη και βιβλιοπώλη Εντμοντ Σαρλό, που τον ξανασυντάμε στο πιο πρόσφατο βιβλίο της. «Ένας άνθρωπος που διαβάζει αξίζει για δύο»ii μία ρήση του Σαρλό που μας την υπενθυμίζει και στην «εχθρική χαρά».

Η «εχθρική χαρά» είναι αναμφίβολα το πιο προσωπικό από τα μέχρι τώρα βιβλία της Αντιμί. Η συγγραφέας περνά μία νύχτα στο Ινστιτούτο Αραβικού Κόσμου. Ο στόχος της είναι να αφηγηθεί την ιστορία της χαρισματικής ζωγράφου, για την οποία η συγγραφέας έχει κάνει μία ενδελεχή ερεύνα. Η Αλγερινή ζωγράφος Μπάγια, είχε γνωριστεί με τον Πικάσο, και ο Αλμπέρ Καμύ στην πρώτη έκθεση της έφηβης τότε καλλιτέχνιδας την είχε αποκαλέσει σε μία επιστολή του «πριγκίπισσα ανάμεσα σε βάρβαρους». Όμως η συγγραφέας ξεφεύγει από τον αρχικό της στόχο, και έρχεται αντιμέτωπη με τις δικές της αρκετά δύσκολες και πολύ έντονες αναμνήσεις. Οι μνήμες που ξυπνούν είναι από την παιδική ηλικία της Αντιμί στην Αλγερία της δεκαετίας του 90.

Η οικογένεια της Καουτέρ Αντιμί, αναγκάζεται να φύγει από την Γαλλία και να πάει στην Αλγερία, την στιγμή που οι περισσότεροι ακολουθούν την αντίθετη διαδρομή. Είναι η εποχή της ανόδου του Ισλαμικού Φονταμενταλισμού, ο οποίος κερδίζει έδαφος και βρίσκεται σε εμπόλεμη αναμέτρηση με το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο Αλγερίας (FLN). «Μπαίνουμε σε αυτό που θα αποκαλέσουμε, ελλείψει κοινά αποδεκτού όρου: η «τρομοκρατία», ο «αντιτρομοκρατικός αγώνας», «ο εμφύλιος πόλεμος», «η δεκαετία του ‘90», «η μαύρη δεκαετία», ή ακόμα και, πολύ απλά «εκείνα τα χρόνια». Εγώ θα το αποκαλέσω «η μεγάλη νύχτα».»iii

Το FLN, με το οποίο συνδέεται και ο πατέρας της συγγραφέα, είναι η επαναστατική οργάνωση που ηγήθηκε του αντιαποικιοκρατικού αγώνα και από τον Ιούλιο του 1962 όποτε και επίσημα η Αλγερία είναι ανεξάρτητη χώρα, το FLN βρίσκεται στην εξουσία.iv Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειωθεί ότι η νίκη της Αλγερινής Επανάστασης, έφερε και αντίστοιχα κοινωνικά πειράματα όπως το εγχείρημα της σοσιαλιστικού τύπου αυτοδιαχείρισης στα εγκαταλελειμμένα κτήματα και επιχειρήσεις των αποίκων.v Και παράλληλα το νεοσύστατο κράτος ήταν πόλος έλξης ενός παγκόσμιου ριζοσπαστισμού, όπως ενημερωνόμαστε και από το βιβλίο της Elaine Moktefivi, όπου καταθέτει την βιωματική της εμπειρία για την σύνδεση του κινήματος των Μαύρων Πανθήρων με την ηγεσία του FLN, τις δεκαετίες 60 – 70. Εκείνη την εποχή ο κοινωνικός ριζοσπαστισμός ταξιδεύει από την περιφέρεια προς την μητρόπολη και όχι αντίστροφα. Είναι η Αλγερία, το Βιετνάμ, η Κούβα που εμπνέουν τους νέους στα κοινωνικά κινήματα που βλέπουμε στην Ευρώπη στο τέλος των 60s.

Η άνοδος του ισλαμικού φονταμενταλισμού, έρχεται σαν ρεβάνς αφού εξαντλείται η δυναμική της πρώτης περιόδου επαναστατικής κινητοποίησης. Στην Αλγερία, όπως συνέβη και σε πολλές αποικιακές επαναστάσεις, τα ριζοσπαστικά και επαναστατικά κινήματα, όσα κατάφεραν να νικήσουν την αναμέτρηση με την αποικιοκρατία, έγιναν εξουσία. Μία κοινή πρόκληση που κλήθηκαν να λύσουν όλες οι αποικίες που ανεξαρτητοποιήθηκαν με εξαίρεση την Ινδίαvii ήταν ότι οι αποικιοκράτες εγκαταλείποντας τις αποικίες τις αφήνανε χωρίς εκπαιδευμένο προσωπικό να τρέξει την δημόσια διοίκηση. Έτσι τα νέα επαναστατικά κράτη στήνανε από μηδενική βάση το νεοσύστατο κρατικό μηχανισμό, με προσωπικό που ακόμα δεν είχε την κατάλληλη εκπαίδευση.

Επίσης με το πέρασμα των χρόνων, τα καθεστώτα του προοδευτικού αραβικού εθνικισμού απέκτησαν αλαζονική στάση και έκαναν συντηρητικές αναδιπλώσεις. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι το 1984 ψηφίστηκε από το FLN ένας νόμος στο οικογενειακό δίκαιο που υποχρέωνε τις γυναίκες να εκπλιπαρούν την άδεια για τον γάμο τους από έναν άντρα της οικογένειας τους. Το παράδοξο και εντυπωσιακό γεγονός είναι ότι η οργή αυτή των γυναικών στις εκλογές εκφράστηκε με στήριξη στους ισλαμιστές, έβλεπες μοντέρνες γυναίκες με μίνι φούστες να παίρνουν επιδεικτικά το ψηφοδέλτιο των ισλαμιστών για να τιμωρήσουν το FLN.viii Αρκεί να ρίξει κανείς μία ιστορική ματιά στις θέσεις του FLN για τις γυναίκες την περίοδο που αγωνίζεται εναντίον της αποικιοκρατίας, να δει την έμπρακτη συμμετοχή των γυναικών σε αυτόν τον αγώνα, για να κατανοήσει την έκταση αυτής της μετατόπισης.ix

Η ηρεμία έρχεται στην Αλγερία από το 1999 και μετά με την επιστροφή του Αμπντελαζίζ Μπουτεφλίκα από την εξορία και την ανάληψη της ηγεσίας, χαράζεται η γραμμή της πολιτικής συμφιλίωσης. Και είναι η αρχή που κλείνει αυτή η περίοδος.

Το βιβλίο της Καουτέρ Αντιμί, ενώ αφηγείται δύο ιστορίες, μία το βίωμα της συγγραφέα και της οικογένειάς της στην Αλγερία των 90s, και μία της Αλγερινής ζωγράφου Μπάγια, μας διακινεί να σκεφτούμε πολιτικά και κοινωνιολογικά πάνω στην ιστορία μίας χώρας που με περηφάνια και με βαρύ κόστος αίματος αποτίναξε τα αποικιοκρατικά δεσμά.

Αν ρίξουμε μία ματιά στην πρόσφατη παγκόσμια ιστορία, η άνοδος του ισλαμικού φονταμενταλισμού (των οποίων η ένοπλη πρωτοπορία συγκροτείται στο μέτωπο του Αφγανιστάν απέναντι στην εισβολή της ΕΣΣΔx) συμπίπτει χρονικά με την κατάρρευση των γραφειοκρατικών κρατών της πρώην ΕΣΣΔ, με τη νεοφιλελεύθερη μετάλλαξη της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας, και είναι η αρχή της παρακμής του προοδευτικού και ως ένα βαθμό αριστερόστροφου αραβικού εθνικισμού, που εκφράστηκε είτε μέσω του FLN, είτε μέσα από τον μπααθισμό. Οι σημερινές πολιτικές και κοινωνικές διαιρέσεις μπορούν να γίνουν κατανοητές, μόνο αν μελετήσουμε την ιστορία σε αυτό το μέρος της γης που κάποτε αποκαλέστηκε «Τρίτος Κόσμος».

Το θετικό είναι ότι έρχεται μία νέα γενιά συγγραφέων που τολμά και ανοίγει αυτά τα ζητήματα. Η συνομήλικη μου Καουτέρ Αντιμί, με τα βιβλία της, και την κοφτερή πένα της, μας δίνει σε ένα όλο και πιο ολοκληρωμένο καμβά τα «επάλληλα στρώμματα» της Αλγερίας, ο γεννημένος το 1984 Ζοζέφ Αντράς,xi με την επίσης έντονη συναισθηματικά φορτισμένη αντισυστημική γραφή του, καταφέρνει να παρουσιάσει γυμνή την «ένδοξη» γαλλική αυτοκρατορία, εξιστορώντας μας την ιστορία όσων βρέθηκαν απέναντι της.

Κλείνοντας μεταφέρω τα λόγια της συγγραφέα για την ματιά των δυτικών απέναντι στους γονείς της την περίοδο πριν πάνε στην Αλγερία. «Μισώ τους φύλακες των καταστημάτων που παρακολουθούν τον πατέρα μου με βλέμμα γεμάτο καχυποψία. Θυμώνω με τις καλοντυμένες γυναίκες που ρωτούν την μητέρα μου αν είναι η παραμάνα.» xii

Και αναρωτιέμαι, αυτή η επικριτική και καχύποπτη ματιά απέναντι στον διαφορετικό, τον ξένο, τον μετανάστη και πρόσφυγα, έχει εκλείψει πια από τις κοινωνίες μας, ή έχει γίνει ανυπόφορη και δυνητικά περισσότερο επικίνδυνη; Εσείς τι λέτε;

i Ο.π. σελ. 125
ii Kaouther Adimi, «Τα πλούτη μας» εκδόσεις Πόλις σελ.16
iii Kaouther Adimi, «Η εχθρική χαρά» εκδόσεις Πόλις, σελ.32
iv Δημήτρης Λιβιεράτος, «Η Αλγερινή Επανάσταση» εκδόσεις Κουκκίδα
v Μιχάλης Ράπτης (Πάμπλο), «Η αυτοδιαχείριση στην Αλγερία», εκδόσεις Οδυσσέας
vi Elaine Mokhtefi, “ALGIERS, THIRD WORLD CAPITAL, freedom fighters, revolutionaries, black panthers” εκδόσεις Verso, 2020 το βιβλίο είναι στην αγγλική γλώσσα
vii Harry Magdof, «Αποικοκρατία, η ευρωπαϊκή επέκταση μετά το 1763», ειδικά το σχετικό επίμετρο της μεταφράστριας και αναπληρώτριας καθηγήτριας ΕΚΠΑ Άννας Καρακατσούλη εκδόσεις Μελάνι, 2008
viii Kaouther Adimi, «Η εχθρική χαρά» εκδόσεις Πόλις, σελ.24 -25
ix Για να γίνει περισσότερο κατανοητό το εύρος της μεταστροφής παραπέμπουμε στο βιβλίο της Natalia Vince, “OUR FIGHTING SISTERS, nation, memory and gender in Algeria, 1954 – 2012” Manchester University Press, 2015
x «Η Ένοπλη Ισλαμική Οργάνωση – Groupe Islamique Arme, γνωστή ως GIA-, που σχηματίστηκε μετά την ακύρωση των βουλευτικών εκλογών, τρομοκρατεί τον λαό. GIA – ο πατέρας μου ψέλλισε αυτά τα τρία γράμματα, ή μήπως είναι ήδη τόσο φορτισμένα από την βία, που κατάπιε την γλώσσα του πριν τα ξεστομίσει; Οι επικεφαλής της είναι σκληροτράχηλοι βετεράνοι του πολέμου του Αφγανιστάν κατά των Σοβιετικών.» Kaouther Adimi, «Η εχθρική χαρά» εκδόσεις Πόλις, σελ.31
xi Ενδεικτικά αναφέρουμε τα βιβλία «Για τα πληγωμένα μας αδέρφια» , «Μακριά, ο ουρανός του νότου», και «Κανακύ», όλα κυκλοφορούν από τις εκδόσεις του εικοστού πρώτου
xii Kaouther Adimi, «Η εχθρική χαρά» εκδόσεις Πόλις, σελ.33 Τ

*Ιχθυολόγος Τ.Ε., συγγραφέας του δοκιμίου «Ο Μισέλ Πάμπλο, η Αλγερινή Επανάσταση και η εποχή μας»

** Το παραπάνω κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών την Παρασκευή 5 Ιούνη, από όπου και το αλιεύσαμε για την ιστοσελίδα μας της «Κόκκινης«, με την άδεια του αρθρογράφου.