Από τη δεύτερη συζήτηση του 10ου αυτοοργανωμένου REclaim PRIDE – Thessaloniki την Παρασκευή 22 Μάη με τίτλο: οι ζωές μας πάνω απο τα όπλα τους
Γεωργία Ρήνα
Μεταδιδακτορική ερευνήτρια ΒΣΑΣ, ΠΑΜΑΚ
Αυτό που θα προσπαθήσω να κάνω με την δική μου ανακοίνωση είναι να αναδείξω τους τρόπους με τους οποίους ο μιλιταρισμός και ο ιμπεριαλισμός καπηλεύονται τα δικαιώματα της LGBTQ+ κοινότητας και των γυναικών. Συγκεκριμένα, η σχέση αυτή αναδεικνύει ότι η ιμπεριαλιστική επέκταση, η οποία επέρχεται μέσα από την πολεμική σύγκρουση των κρατών, αποτελεί έναν εκλεκτικό μηχανισμό, έναν μηχανισμό πληθυσμιακού ελέγχου και παραγωγής ιεραρχιών, οι οποίες ορίζουν τις ζωές σε «άξιες» και «ανάξιες».
Στις μέρες μας, στους πολέμους δεν αρκούν μόνο τα όπλα, χρειάζεται από πίσω και ένα αφήγημα. Η κατασκευή ενός τέτοιου αφηγήματος, δικαιολογεί και νομιμοποιεί τη χρήση «ωμής» βίας, η οποία φαντάζει αναγκαία. Μέσα στο πλαίσιο αυτό, βλέπουμε ότι υπάρχει μια ολοένα και αυξανόμενη εργαλειοποίηση των δικαιωμάτων της LGBTQ+ κοινότητας και των γυναικών.
Έτσι, προκύπτουν τα εξής ερωτήματα:
Πώς γίνονται αυτά τα δικαιώματα εργαλεία πολέμου;
Σε τι εξυπηρετεί;
Ποια είναι η στάση των γυναικών και της LGBTQ+ κοινότητας; Ενσωματώνονται ή αντιστέκονται;
Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα στα οποία θα προσπαθήσω να απαντήσω.
Για να μπορέσει να γίνει αυτό θα πρέπει να δούμε τη σχέση του ιμπεριαλισμού και του μιλιταρισμού, η οποία έχει τις ρίζες της στην αποικιοκρατία. Οι αποικιοκρατικές δυνάμεις δικαιολογούσαν και νομιμοποιούσαν την εδαφική τους επέκταση με όρους οικονομίας, ασφάλειας, εξασφάλισης πρώτων υλών, επέκτασης σε νέες αγορές και «Πολιτισμού». Έτσι, οι αποικιοκράτες παρουσιάζονταν ως φορείς προοδευτικοί και ορθολογικοί εν αντιθέσει με τους αποικιοκρατούμενους λαούς που θεωρούνταν «υποανάπτυκτοι» και «απολίτιστοι». Αυτή η διάκριση «πολιτισμένου» – «απολίτιστου» λαού εξακολουθεί να υπάρχει μέχρι σήμερα, όπου ο δεύτερος θεωρείται «απειλή» ενώ προβάλλεται η άποψη ότι μόνο μέσω στρατιωτικής επέμβασης μπορούν να προστατευθούν οι λεγόμενες «καθολικές πολιτισμικές αξίες».
Η Lila Abu-Lughod στο εμβληματικό άρθρο «Do Muslim Women Need Saving?» αναφέρει ότι ο δυτικός κόσμος παρουσιάζει τις μουσουλμάνες γυναίκες ως «θύματα», τα οποία πρέπει να «σωθούν». Το αφήγημα αυτό έγινε πιο έντονο μετά τις επιθέσεις τις 11ης Σεπτεμβρίου και η «απελευθέρωση» των γυναικών χρησιμοποιήθηκε ως πρόσχημα από τις ΗΠΑ για να νομιμοποιήσουν τον πόλεμο. Σύμφωνα με την ανθρωπολόγο όλα αυτά αποτελούν έναν δυτικό, πατερναλιστικό τρόπο σκέψης που εξυπηρετεί πολιτικά συμφέροντα (Abu‐Lughod, 2002).
Μία πιο πρόσφατη εκδοχή αυτής της αντίληψης είναι ο πόλεμος στη Γάζα. Στη δημόσια ρητορική Ισραηλινών αξιωματούχων, ο πόλεμος παρουσιάζεται όχι μόνο ως ζήτημα ασφάλειας αλλά και ως υπεράσπιση των «φιλελεύθερων αξιών» της Δύσης. Η Walaa Alqaisiya αναφέρει ότι ο πρόεδρος του Ισραήλ, Isaac Herzog, δήλωσε πως ο πόλεμος αποσκοπεί στη διάσωση των αξιών του δυτικού πολιτισμού και στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των LGBTQ+ ατόμων, τα οποία, σύμφωνα με τη ρητορική αυτή, απειλούνται από τη Hamas. Μέσα από αυτή την κυνική προπαγάνδα ο πόλεμος μετατρέπεται σε αναγκαίο και αναπόφευκτο κακό, η χρήση στρατιωτικής βίας νομιμοποιείται και η γενοκτονία δικαιολογείται. Η ανθρωπολόγος συνεχίζει επισημαίνοντας ότι κατά τη διάρκεια της γενοκτονίας δυτικές φεμινίστριες, όπως η Σέριλ Σάντμπεργκ και η Χίλαρι Κλίντον, επικέντρωσαν τον λόγο τους στη σεξουαλική βία της Hamas, παραμένοντας σιωπηλές σχετικά με την αποδεδειγμένη σεξουαλική βία των Ισραηλινών δυνάμεων σε Παλαιστίνιους άνδρες, γυναίκες και παιδιά για δεκαετίες. Επιπλέον, αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο ο ιμπεριαλισμός υπό την ηγεσία των ΗΠΑ συντελεί στην απανθρωποίηση των αποικιοκρατούμενων σωμάτων (Alqaisiya, 2025).
Η εργαλειοποίηση αυτή των δικαιωμάτων των γυναικών και των LGBTQ+ατόμων οδήγησε στη θεωρητική ανάλυση και ανάδειξη αυτής της διάστασης. Ειδικότερα, η Jasbir Puar εισήγαγε την έννοια του homonationalism (ομοεθνικισμού), για να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο ορισμένα κράτη ενσωματώνουν επιλεκτικά τα δικαιώματα της LGBTQ+ κοινότητας στην εθνική τους αφήγηση, αποτελώντας δείκτη προόδου, πολιτισμικής ανωτερότητας και δημοκρατίας. Ταυτόχρονα και σε πλήρη αντίθεση ο μουσουλμανικός και αραβικός κόσμος κατασκευάζεται ως οπισθοδρομικός, ομοφοβικός και απειλητικός (Puar 2007, 2013).
Μία αλληλένδετη έννοια είναι αυτή του pink washing, η οποία αναφέρεται στην στρατηγική του κράτους να προβάλλει την εικόνα του ως «προοδευτικού» προβάλλοντας την αποδοχή των δικαιωμάτων της LGBTQ+ κοινότητας για να αποσπάσει την προσοχή από τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις οποίες προβαίνει ή για να εξωραΐσει τις στρατιωτικές και αποικιακές πρακτικές που χρησιμοποιεί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, είναι το Ισραήλ το οποίο παρουσιάζεται ως gay -friendly, ως ένα καταφύγιο για queer και τρανς άτομα. Με αυτό τον τρόπο αντιπαραβάλλεται στην υποτιθέμενη Παλαιστινιακή βαρβαρότητα και νομιμοποιεί την κρατική βία (Puar 2013). Αυτό που αξίζει να σημειωθεί είναι ότι μέσα σε αυτό το πλαίσιο οι queer και οι τρανς ταυτότητες μοιάζουν να εξαλείφονται όταν υπάρχουν στα αντίπαλα κράτη. Το pink washing αποκρύπτει τον ρατσισμό των κρατών που το χρησιμοποιούν, προκαλώντας βλάβη στα LGBTQ μέλη αυτών των κοινοτήτων. Όπως υποστηρίζει ο Παλαιστίνιος-Αμερικανός ακτιβιστής Izzadine Mustafa «Όταν πηγαίνω σπίτι μου στην Παλαιστίνη, οι Ισραηλινοί δεν με βλέπουν ως LGBTQ• με βλέπουν ως Παλαιστίνιο — και είναι πολύ ρατσιστές γι’ αυτό» (Kadirgamar2019).
Ένα ακόμη παράδειγμα αποτελούν τα καλλιστεία Miss TransIsrael, τα οποία δεν είναι ουδέτερα, αλλά ενταγμένα σε ένα πολιτικό και συμβολικό πλαίσιο, λειτουργώντας ως εργαλείο διεθνούς νομιμοποίησης του κράτους, ως μέσο συγκάλυψης της βίας και της αποικιοκρατικής πολιτικής.
Σε παρόμοια λογική κινείται και η έννοια του femonationalism (φεμοεθνικισμός), η οποία περιγράφει την εργαλειοποίηση των γυναικείων δικαιωμάτων για εθνικιστικούς, πολιτικούς, κρατικούς και φεμινιστικούς σκοπούς έχοντας ως απώτερο σκοπό να δικαιολογήσουν αντιμεταναστευτικές πολιτικές, την ισλαμοφοβία, την ξενοφοβία και εθνικιστικές πρακτικές, αλλά και για να νομιμοποιήσουν πολιτικές αποκλεισμού (Farris 2017
Queer Militarism και Women in Militarism)
Οι τρεις προαναφερθείσες έννοιες αποτελούν τους ιδεολογικούς μηχανισμούς που χρησιμοποιούνται για την νομιμοποίηση των κρατικών και στρατιωτικών πρακτικών. Το ερώτημα που τίθεται τώρα είναι πώς ενσωματώνονται τα ίδια τα υποκείμενα στους στρατιωτικούς θεσμούς; Για να μπορέσουμε να το καταλάβουμε θα πρέπει να αναφερθούμε στη στρατικοποίηση των γυναικών και των queer ατόμων. Ο όρος queer militarism περιγράφει ότι η ένταξη LGBTQ+ ατόμων στον στρατό παρουσιάζεται συχνά ως ένδειξη δημοκρατικής προόδου, αποκρύπτοντας ότι η συμμετοχή αυτή δεν αμφισβητεί αναγκαστικά τις ίδιες τις δομές πολέμου και κατοχής. Για παράδειγμα, η Ουκρανία προβάλλει την παρουσία LGBTQ+στρατιωτικών σε μια προσπάθεια ανάδειξης μιας εκσυγχρονιστικής εικόνας απόλυτα συμβατής με την Ευρωπαϊκή Ένωση, παρά το γεγονός ότι τα δικαιώματα τους είναι εξαρτώμενα από την στρατιωτική χρησιμότητα τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το φωτογραφικό πρότζεκτ “Weare Here”του καλλιτέχνη Anton Shebetko, όπου στρατιώτες όπως ο Viktor Pylypenko, παρουσιάζονται ως «ορατοί ήρωες» του πολέμου, συμβολίζοντας μια διαφορετική εικόνα του ουκρανικού στρατού που συνδυάζει την εθνική αντίσταση και την queer ορατότητα. Στον αντίποδα, η στρατιωτικοποίηση στη Ρωσία είναι αποκλειστικά συνδεδεμένη με τη σκληρή, ετεροκανονική αρρενωπότητα, όπου το σώμα του στρατιώτη εγγράφει την πειθαρχία, τη θυσία και την εθνική καθαρότητα σε αντίθεση με την queer ταυτότητα που συντελεί στην εθνική διάβρωση (Bakyeva 2022).
Στις ΗΠΑ και σε άλλες δυτικές χώρες τα τρανς και queer άτομα στρέφονται επαγγελματικά στον στρατό αποκλειστικά και μόνο για λόγους επιβίωσης. Οι εμπειρίες τους αποκαλύπτουν ότι οι συνθήκες του στρατιωτικού θεσμού παραμένουν βίαιες (πχ σεξουαλική βία, θεσμικός αποκλεισμός), επισφαλείς και συχνά επικίνδυνες και ότι η «ορατότητα» δεν συνεπάγεται προστασία. Επιπλέον, η queer παρουσία εντός του στρατού συχνά γίνεται εικόνα που χρησιμοποιείται πολιτικά. Για παράδειγμα, οι Ισραηλινοί στρατιώτες εμφανίζονται με σημαίες pride σε κατεστραμμένα παλαιστινιακά τοπία μετατρέποντας την queer ταυτότητα ως μέρος της αποικιοκρατικής αφήγησης ( Kadirgamar 2019).
Όπως ο μιλιταρισμός επιστρατεύει τα queer και τα τρανς άτομα, το ίδιο κάνει και με τις γυναίκες, οι οποίες επιτελούν ένα συνονθύλευμα διαφορετικών ρόλων, συμβολισμών και αντιφάσεων. Η Cynthia Enloe στο βιβλίο της Maneuvers:The international politics of militarizing women’s lives ανέδειξε ότι οι στρατιωτικοί θεσμοί δεν εντάσσουν απλώς τις γυναίκες σε αυτούς αλλά οργανώνονται γύρω από αυτές και τους πολλαπλούς ρόλους τους, όπως νοσοκόμα, μητέρα του στρατιώτη, σύζυγος στρατιωτικού, στρατιώτης, σεξουαλικό υποκείμενο. Το γυναικείο σώμα γίνεται ένα πεδίο μάχης, που από τη μια μεριά χρήζει προστασίας και υπεράσπισης και από την άλλη είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης. Η αυξανόμενη συμμετοχή των γυναικών στο στρατό προβάλλεται ως απόδειξη έμφυλης ισότητας ενώ την πραγματικότητα δεν συνεπάγεται τη χειραφέτηση, διότι η ενσωμάτωση τους στον στρατό θα πρέπει να μην έρχεται σε ρήξη με τις πατριαρχικές και ιμπεριαλιστικές λογικές (Enloe 2000).
Πρόσφατα στην Ελλάδα ήρθε εκ νέου η συζήτηση για τη στράτευση των γυναικών σε μια ευρύτερη αναπλαισίωση περί έμφυλης ισότητας, μέσα από το πρίσμα αυτή τη φορά της εθνικής άμυνας και του μιλιταρισμού. Ωστόσο, κάτι τέτοιο εγείρει διάφορους προβληματισμούς σχετικά με τη μετατόπιση της ισότητας σε υποχρέωση συμμετοχής σε έναν κατεξοχήν ιεραρχικό και έμφυλα δομημένο θεσμό.
Εκτός από τα σώματα που αναζητούν την ενσωμάτωση σε τέτοιους θεσμούς, υπάρχουν κι ισχυρές φωνές όσων αντιστέκονται στην κρατική βία και στους πολέμους. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναδύεται ο queer και ο φεμινιστικός αντιμιλιταρισμός, οι οποίοι ασκούν έντονη κριτική τόσο στην ίδια την πολεμική λογική όσο και στη συμμετοχή των γυναικών και των LGBTQ+ ατόμων. Επιπλέον, αναδεικνύεται ότι ο πόλεμος δεν είναι ουδέτερος, αλλά ότι αποτελεί έναν μηχανισμό αναπαραγωγής έμφυλων, φυλετικών και ταξικών ιεραρχιών. Ως εκ τούτου, η «ενσωμάτωση» και η «ορατότητα» εντός των στρατιωτικών δομών δεν συνεπάγεται τη χειραφέτηση αλλά μια διαδικασία νομιμοποίησης των ίδιων των δομών, όπου η απελευθέρωση θα επέλθει αποκλειστικά και μόνο μέσα από την αμφισβήτηση τους. Τα κινήματα και οι αντιστάσεις δεν περιορίζονται αποκλειστικά και μόνο στην ηθική καταδίκη του πολέμου, αλλά συνδέονται με αγώνες για την διεκδίκηση της κοινωνικής δικαιοσύνης, την αποαποικιοποίηση και την αποδόμηση της κρατικής βίας.
Για παράδειγμα, η εκδήλωση με τίτλο «Queer Anti-Militarism Town Hall» αφορούσε το πώς ένα δίκτυο queer αντιπολεμικών ακτιβιστών εργάζεται για να ανατρέψει αυτή την κυρίαρχη αφήγηση. Αυτή η προσπάθεια γινόταν με διαμαρτυρίες και τη συμμετοχή τρανς αντιπολεμικών ακτιβιστών σε ενημερωτικά περίπτερα σε εκδηλώσεις Pride, προκειμένου να υπάρξει πραγματική ενημέρωση για τη στρατιωτική θητεία αλλά και για τους πολέμους που διεξάγει η Αμερική ( Meronek 2018).
Τα τελευταία χρόνια, τα φεμινιστικά και queer κινήματα αλληλεγγύης προς την Παλαιστίνη έχουν αναδειχθεί ως χαρακτηριστικό παράδειγμα διαθεματικού αντιμιλιταριστικού ακτιβισμού. Κινήματα, όπως το “No Pride in Genocide” υποστηρίζουν ότι η queer ορατότητα δεν μπορεί να αποκοπεί από την αποικιοκρατία, την κρατική βία και ζητάνε άμεση κατάπαυση πυρός και μποϊκοτάζ των θεσμών που στηρίζουν τον μιλιταρισμό (https://www.noprideingenocide.org/about).
Συμπερασματικά αυτό που προκύπτει από τα όσα αναφέρθηκαν ως τώρα είναι ότι ο μιλιταρισμός και ιμπεριαλισμός καπηλεύονται τα queer και τα γυναικεία δικαιώματα. Πάνω στα σώματα τους εγγράφονται εθνικές φαντασιώσεις ισχύος και δια μέσω της παραγωγής ενός ψευδο προοδευτικού λόγου επιχειρείται η νομιμοποίηση της αποικιοκρατικής επέκτασης. Η ορατότητα των σωμάτων δεν οδηγεί στην χειραφέτηση τους, αλλά πολλές φορές λειτουργεί ως μηχανισμός παραγωγής ιεραρχιών, που διακρίνει τις ζωές σε άξιες προστασίας και σε αναλώσιμες. Μολαταύτα, υπάρχουν φωνές αντίστασης που κατακεραυνώνουν αυτή την καπήλευση και επισημαίνουν ότι η queer ορατότητα και τα γυναικεία δικαιώματα δεν αποτελούν μια πολιτισμικά ουδέτερη πράξη αλλά βαθιά πολιτική και γι’ αυτό θα πρέπει να αμφισβητηθούν οι ίδιες οι μιλιταριστικές δομές που παράγουν και αναπαράγουν έμφυλες ανισότητες.
Βιβλιογραφία:
Abu‐Lughod, L. (2002) ‘Do Muslim Women Really Need Saving? Anthropological Reflections on Cultural Relativism and Its Others’, American Anthropologist, 104(3), σελ. 783–790.
Alqaisiya, W. (2025) Queer-feminism and genocide: Why Palestine demands anti-imperialist politics. Anti-Imperialist Scholars Collective Blog. https://anti-imperialists.com/…/queer-feminism-and…/
Bakyeva, M. (2022) Ukrainian LGBTIQ+ community: “We’re also taking part in this war”. Geneva Solutions. https://genevasolutions.news/…/ukrainian-lgbtiq…
Enloe, C. (2000)Maneuvers: The international politics of militarizing women’s lives. University of California Press.
Farris, S. R. (2017) In the name of women’s rights: The rise of femonationalism. Duke University Press.
Kadirgamar, S. (2019)LGBTQ activists demand an end to the pinkwashing of militarism. Truthout. https://truthout.org/…/lgbtq-activists-demand-an-end…/
Meronek, T. (2018) Liberation for whom? Queer anti-war activism and military inclusion. Waging Nonviolence. https://wagingnonviolence.org/…/queer-antiwar-military…
Puar, J. K. (2007) Terrorist assemblages: Homonationalism in queer times. Duke University Press.
Puar, J.K. (2013) Rethinking homonationalism. International Journal of Middle East Studies, 45(2), 336–339.
Η ΚΟΚΚΙΝΗ 