Γράφει ο Χάρης Παπαδόπουλος
Έφυγε για πάντα, την Τρίτη 22 Σεπτέμβρη στην Αθήνα, ένας σύντροφος που θα μείνει αξέχαστος, ο Παναγιώτης Λίλλης. Σε όλη την ενήλική του ζωή, ο «Πανάγος» ήταν στρατευμένος στην επαναστατική Αριστερά και απόλυτα δοσμένος στην κομμουνιστική υπόθεση. Ο Πανάγος ήταν ένας γλυκός, πράος άνθρωπος, που δίδασκε τον μαρξισμό στα νέα στελέχη με απίστευτη υπομονή, συνδυάζοντας μεγάλη βαθύτητα με χαρακτηριστική απλότητα.
Σε όλο τον χώρο του επαναστατικού μαρξισμού στην Ελλάδα, όσες και όσοι διαθέτουν σήμερα τις γνώσεις του Παναγιώτη Λίλλη, είναι μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού. Ο Πανάγος είχε μελετήσει πολλές χιλιάδες βιβλία. Τόσο στα ελληνικά, όσο και στα αγγλικά. Και, τα περισσότερα από αυτά, είναι σήμερα γεμάτα με τις εκτενείς του σημειώσεις στα περιθώριά τους και τις ευφυέστατες παρατηρήσεις του. Αυτά τα βιβλία και λίγα ρούχα ήταν η μοναδική περιουσία του συντρόφου που ζούσε πάντα με τα ελάχιστα. Και είναι σήμερα ένας πραγματικός θησαυρός που δεν πρέπει να χαθεί.
Ο Πανάγος μπήκε στο κίνημα στα χρόνια της δικτατορίας και οργανώθηκε στην μεταπολίτευση στον μαοϊκό χώρο. Τη δεκαετία του ΄80 γνωρίστηκε με τις ιδέες του Τρότσκι. Σε αυτές τις ιδέες έμεινε πιστός σε όλη την υπόλοιπη ζωή του. Και οργανώθηκε άμεσα στην Οργάνωση Σοσιαλιστική Επανάσταση (ΟΣΕ), το σημερινό ΣΕΚ. Ο Πανάγος πήρε ολοκληρωτικά επάνω του την υπόθεση να χτίσει την ΟΣΕ στη Θεσσαλονίκη. Και, σε όλη του τη ζωή, με το ίδιο δόσιμο αναλάμβανε κάθε πολιτικό καθήκον.
Γνώρισα τον Πανάγο την Πρωτομαγιά του 1991 στη Θεσσαλονίκη. Ήμουν τότε μέλος μιας άλλης οργάνωσης, αλλά βρέθηκα μετά τη διαδήλωση στο ίδιο τραπέζι της ταβέρνας με τα μέλη της ΟΣΕ. Θυμάμαι πως είχαμε μια πολύ έντονη και φορτισμένη πολιτική συζήτηση, εφ’ όλης της ύλης. Ο Πανάγος μίλησε πολύ λίγο εκείνη την ημέρα, άλλοι σύντροφοι και συντρόφισσες έπαιρναν πολύ πιο συχνά τον λόγο για να αντιπαρατεθούν μαζί μου. Όμως, μου είχε κάνει μεγάλη εντύπωση πως, σε κάθε δύσκολο ζήτημα που έμπαινε στην κουβέντα, όλα τα βλέμματα στο τραπέζι στρέφονταν πρώτα στον Πανάγο. Ήταν ολοφάνερα ο φυσικός «ηγέτης» της ομάδας.
Τις επόμενες εβδομάδες και μήνες συναντήθηκα συχνά με τα μέλη της ΟΣΕ και τον Πανάγο, σε διάφορες κοινές συναντήσεις και εκδηλώσεις της επαναστατικής Αριστεράς στη Θεσσαλονίκη, μια και ήταν οι μέρες που προετοιμαζόμασταν για την επίσκεψη του (πατέρα) Μπους στην Ελλάδα και οργανώναμε, όλος ο χώρος, την κοινή αντιιμπεριαλιστική καμπάνια. Μου είχε χαραχτεί βαθιά στη μνήμη πως ο Πανάγος παρακολουθούσε κάθε ομιλητή/τρια, που έπαιρνε τον λόγο είτε από τα πάνελ είτε από το ακροατήριο, κρατώντας μεθοδικά σημειώσεις, σαν να βρίσκεται σε μάθημα στο πανεπιστήμιο. Και όταν μιλούσε ο ίδιος ήταν εξαιρετικά απλός. Όμως και στις πιο πραχτικές κουβέντες έβρισκε πάντα έναν μεγαλοφυή τρόπο να τις δέσει με τις βασικές αρχές του μαρξισμού. Ενώ στις πιο θεωρητικές συζητήσεις πάντα φρόντιζε να θέτει τα συγκεκριμένα πραχτικά καθήκοντα όπου θα έπρεπε αυτές να καταλήγουν. Και όλα αυτά χωρίς το παραμικρό υφάκι του πολυπράγμονα. Δίχως το ελάχιστο ίχνος έπαρσης.
Ταυτόχρονα, ενώ σαν χαρακτήρας έδειχνε μελαγχολικός και κάπως αποτραβηγμένος στο μέσα του, δεν άφηνε ποτέ ευκαιρία να υπερασπίσει αδιάλλακτα και με σθένος την επαναστατική μαρξιστική παράδοση, δημόσια και κατ’ ιδίαν, πάντοτε με ευγένεια και σπιρτάδα πνεύματος και πολύ συχνά με χιούμορ. Η σιγουριά του Πανάγου πως οι εργάτριες και οι εργάτες μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο και να αναλάβουν να κυβερνήσουν την κοινωνία ήταν συγκινητική και μεταδοτική.
Με άλλα λόγια, ο Πανάγος συμπεριφερόταν υποδειγματικά, όπως θα περίμενες να συμπεριφερθεί στην καθημερινότητά του ένας κλασικός στοχαστής του μαρξισμού, αν θα είχες ποτέ την τύχη να γνωρίσεις έναν τέτοιον από κοντά. Ήταν έτοιμος πάντα να σου λύσει οποιαδήποτε απορία, με την ταχύτητα που διαθέτει σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη. Και κάθε φορά σου έδινε την αίσθηση πως δεν ήταν αυτός ο σπουδαίος που ξέρει τόσα πολλά πράγματα σε τόσα διαφορετικά πεδία. Αλλά πως είσαι εσύ, που καταφέρνεις και τα αφομοιώνεις εύκολα και γρήγορα.
Όταν, μετά από ένα τετράμηνο και πλέον συναντήσεων και συζητήσεων μαζί του και με άλλες/ους συντρόφους και συντρόφισσες κερδήθηκα στην ΟΣΕ, είχα την τύχη και τη χαρά να τον ζήσω ως συστηματικό πια δάσκαλο. Ο Πανάγος πρόσφερε απλόχερα σημειώσεις και τεχνικές μελέτης, σαν να επρόκειτο κάθε συντρόφισσα και σύντροφος στην οργάνωση να εξελιχθεί σε καθοδηγητικό στέλεχος της επανάστασης. Να διαμορφώσει κριτήρια, για να μπορεί να σκέφτεται με το δικό της/του μυαλό.
Και όταν έβλεπε από σένα μια προσπάθεια κάπως σοβαρότερης μελέτης του μαρξισμού, δεν σου υποδείκνυε απλώς καινούργια βιβλία για διάβασμα και αναλήψεις εισηγήσεων στον πυρήνα. Προσπαθούσε να δημιουργήσει ευκαιρίες για να δέσεις αυτά που μελέτησες από τις σελίδες των βιβλίων με την πράξη. Έτσι, πολύ συχνά σου ζητούσε να παρακολουθήσεις ανοιχτές εκδηλώσεις άλλων οργανώσεων, συνελεύσεις συνδικάτων και συνέδρια του Εργατικού Κέντρου, ακόμη και μαζώξεις ολότελα διαφορετικών πολιτικών χώρων. Και, φυσικά, να προσπαθήσεις να κρατήσεις συστηματικές σημειώσεις από αυτές τις εκδηλώσεις, να αναπαράξεις τα πολιτικά επιχειρήματα που άκουσες και να σκιαγραφήσεις τυχόν αντίπαλα πολιτικά στρατόπεδα και σημεία αντιπαράθεσης.
Με τον Πανάγο ως δάσκαλο υποχρεωνόσουν, σιγά-σιγά, να αντιμετωπίζεις τη μαρξιστική θεωρία ως καθοδήγηση για καθημερινή δράση. Και μάθαινες μαζί του να έχεις απαιτήσεις, ως μέλος μιας επαναστατικής οργάνωσης, να ελέγχεις την πολιτική γραμμή «από τα πάνω» και να μην τη δέχεσαι σαν αμάσητη τροφή. Μάθαινες να λειτουργείς ως στέλεχος που προσπαθεί να χρησιμοποιήσει το δικό του κεφάλι για να σκεφτεί και να κρίνει. Όχι σαν οπαδός που χαρίζει όλη του την εμπιστοσύνη στην ηγεσία, μέχρι να απογοητευτεί οικτρά.
Ο Πανάγος, το καλοκαίρι του 1993, συνεχίζει την πορεία του έξω από την ΟΣΕ, συσπειρώνοντας γύρω του έναν μικρό αριθμό συντροφισσών και συντρόφων, στη Σοσιαλιστική Εργατική Παρέμβαση (ΣΕΠ).
Θυμάμαι, στη ΣΕΠ, μια στιγμή μεγάλης χαράς και δικαίωσης για τον Πανάγο, που τη βίωσε ως ευδαιμονία. Ήταν το 1996, όταν η ΣΕΠ είχαμε οργανώσει ένα διήμερο πέντε ανοιχτών εκδηλώσεων, με αφορμή τα 60χρονα από την ηρωική και τραγική χρονιά του 1936 (Μάης ’36 στη Θεσσαλονίκη, γενική απεργία στη Γαλλία, ισπανική επανάσταση κόντρα στον φασισμό, Δίκες της Μόσχας ’36 και, τέλος, σύνδεση με το σήμερα). Πέντε εκδηλώσεις μαζί, από μια ολιγομελή επαρχιακή ομάδα. Και ούτε σε μία δεν ήταν εισηγητής ο ίδιος ο Πανάγος. Όλες τις εισηγηθήκαμε πέντε από τα παιδιά του, χωρίς κάποια ιδιαίτερη βοήθεια και οδηγίες. Και όταν το διήμερο έφτανε στο τέλος του, ο Πανάγος χαμογελούσε τόσο ευτυχισμένος όσο δεν τον είδα ποτέ άλλοτε.
Με τον Πανάγο, δυο χρόνια μετά, θα πάρουμε διαφορετικά οργανωτικά μονοπάτια. Εκείνος, μαζί με την ΣΕΠ, θα ενταχθούν στη ΔΕΑ που θα γεννηθεί το 2000. Και εκεί θα δουλέψει πολιτικά ως το 2022. Μάλιστα, λίγο μετά την ίδρυση της ΔΕΑ, ο Πανάγος θα μετακομίσει στην Αθήνα για να λειτουργήσει ως κεντρικό πολιτικό στέλεχος.
Αλλά κάθε συνάντηση μαζί του μου θύμιζε πάντα πόσα πολλά έχω ακόμη να μάθω από αυτόν. Πόσα έχω να διδαχτώ από τη στάση του. Από την ηρεμία του και από τη μεγαλόκαρδη στάση του. Από την πλήρη έλλειψη μνησικακίας για το παρελθόν.
Ο Πανάγος ξεχώριζε πάντα, επειδή δεν σταματούσε ποτέ να επενδύει πάνω σε ανθρώπους. Και όσες φορές και αν απογοητεύτηκε και να πληγώθηκε, δεν μαζευόταν στο καβούκι του. Πάντα ξεκινούσε από την αρχή, με όποιο νέο υποψήφιο επαναστατικό στέλεχος φαινόταν πρόθυμο να καταβάλλει μια προσπάθεια να καταχτήσει τη μαρξιστική θεωρία.
Κάποτε, είχα διαβάσει το απόφθεγμα ενός συγγραφέα βιβλίων για την ηγεσία: «Δεν θέλω να αποκτήσω ακολούθους που να μεταμορφωθούν σε ρεύμα οπαδών. Θέλω να εκπαιδεύσω ηγέτες που να σφυρηλατήσουν ένα κίνημα». Αυτό το σύνθημα θα μπορούσε να περιγράψει όλο τον βίο και τη στάση ζωής του Πανάγου.
Για να τιμήσουμε τη μνήμη του έχουμε να αποδείξουμε πως ο Πανάγος άφησε πίσω του μια άξια σπορά.
Μια αγκαλιά στις συντρόφισσες Χριστίνα, Γιάννα και Φανή που ήταν δίπλα του συνέχεια ως το δύσκολο τέλος.
